Γιατί το λιγνιτωρυχείο στη Μεσσηνία; Δύο καρπούζια στην ίδια μασχάλη δεν χωράνε…

Γιατί το λιγνιτωρυχείο στη Μεσσηνία έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τις ευρωπαϊκές πολιτικές και το μέλλον της περιοχής

Του Γιώργου Καραμπάτου,

Εκτελεστικού Διευθυντή του Πολιτιστικού Οργανισμού «Οι Δρόμοι της Ελιάς»

Η Μεσσηνία βρίσκεται σε σταυροδρόμι. Από τη μία, η πρόταση για λειτουργία λιγνιτωρυχείου 8.200 στρεμμάτων με διάρκεια εκμετάλλευσης 37 ετών. Από την άλλη, η ταυτότητα μιας περιοχής που έχει χτίσει το μέλλον της στον πρωτογενή τομέα, τον ποιοτικό τουρισμό και τον πολιτισμό. Η λαϊκή σοφία το λέει απλά: «Δύο καρπούζια στην ίδια μασχάλη δεν χωράνε». Πέρα όμως από την κοινή λογική, υπάρχει κάτι ακόμη σημαντικότερο: οι ευρωπαϊκές και εθνικές πολιτικές όχι απλώς δεν στηρίζουν, αλλά ουσιαστικά απαγορεύουν τέτοιες επενδύσεις.

Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία αναγνώρισε την απόσυρση του άνθρακα από την ενεργειακή παραγωγή ως ουσιώδη παράγοντα για την επίτευξη των κλιματικών στόχων του 2030 και την κλιματική ουδετερότητα μέχρι το 2050. Η ΕΕ έχει θέσει νομικά δεσμευτικό στόχο μείωσης εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά τουλάχιστον 55% μέχρι το 2030, σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ταξινομία Βιώσιμων Επενδύσεων αποκλείει ρητά τα στερεά ορυκτά καύσιμα — συμπεριλαμβανομένου του λιγνίτη — από τις «πράσινες» δραστηριότητες. Μάλιστα, η ΕΕ αποκλείει από τα κριτήρια ευθυγράμμισης με τη Συμφωνία του Παρισίου εταιρείες που αντλούν έστω και 1% των εσόδων τους από εξόρυξη λιγνίτη.

Η Ελλάδα έχει ευθυγραμμιστεί πλήρως με αυτή την κατεύθυνση. Ο Εθνικός Κλιματικός Νόμος (Μάιος 2022) απαιτεί πλήρη απόσυρση της λιγνιτικής ηλεκτροπαραγωγής μέχρι το 2028, ενώ η ΔΕΗ ανακοίνωσε τον Ιανουάριο 2024 τη δέσμευσή της να τερματίσει τη λειτουργία όλων των λιγνιτικών μονάδων της μέχρι το 2026. Παράλληλα, η χώρα έλαβε 755 εκατομμύρια ευρώ από το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης, με συνολικές επενδύσεις που θα φθάσουν τα 1,63 δισεκατομμύρια ευρώ. Ο Κανονισμός του Ταμείου είναι σαφής: για τομείς σε παρακμή, όπως η παραγωγή ενέργειας από λιγνίτη, «η υποστήριξη πρέπει να συνδέεται με τη σταδιακή κατάργηση της δραστηριότητας». Τα χρήματα προορίζονται για απομάκρυνση από τον λιγνίτη, όχι για νέα ορυχεία.

Η πρόσφατη έγκριση του Περιφερειακού Χωροταξικού Πλαισίου της Πελοποννήσου (ΦΕΚ Δ’ 186/10.04.2025) καθιστά την αντίφαση ακόμη πιο κραυγαλέα. Το Πλαίσιο περιλαμβάνει εννέα στρατηγικούς άξονες, μεταξύ των οποίων βασικός είναι η «Αναδιάρθρωση Ενεργειακού Μοντέλου – Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση σε μια οικονομία μηδενικών ρύπων». Αυτός ο άξονας αφορά ρητά στη διαδικασία της απολιγνιτοποίησης, εναρμονιζόμενος με τους ενωσιακούς και εθνικούς στόχους για μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία. Το Χωροταξικό Πλαίσιο ενσωματώνει τις κατευθύνσεις του Εθνικού Σχεδίου για την Ενέργεια και το Κλίμα, του Σχεδίου Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης και του Εδαφικού Σχεδίου Δίκαιης Μετάβασης Μεγαλόπολης.

Πώς είναι λοιπόν δυνατόν το ίδιο το κράτος, μέσω του ΥΠΕΝ, να εγκρίνει ένα χωροταξικό πλαίσιο που θέτει ως στόχο την απολιγνιτοποίηση, προωθεί την οικονομία μηδενικών ρύπων και ενσωματώνει το Σχέδιο Δίκαιης Μετάβασης — και ταυτόχρονα να εξετάζει την αδειοδότηση νέου λιγνιτωρυχείου στη Μεσσηνία, που ανήκει στην ίδια Περιφέρεια Πελοποννήσου; Το νέο Περιφερειακό Πλαίσιο αποτελεί βασική προϋπόθεση για την προώθηση του Ειδικού Πολεοδομικού Σχεδίου της Μεγαλόπολης, έργου στρατηγικής σημασίας στο πλαίσιο της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης. Αν η Μεγαλόπολη κλείνει τα ορυχεία της, γιατί να ανοίγει η Μεσσηνία δικά της;

Η Ελλάδα, ως κράτος-μέλος του ΟΗΕ, έχει υπογράψει την Ατζέντα 2030 και δεσμευτεί στην επίτευξη των 17 Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης. Ο Πρωθυπουργός έχει δηλώσει ότι η χώρα είναι πλήρως αφοσιωμένη στη Συμφωνία του Παρισίου και υποστηρίζει τη μακροπρόθεσμη στρατηγική για μια οικονομία της ΕΕ που δεν θα επιβαρύνει το κλίμα μέχρι το 2050. Ένα νέο λιγνιτωρυχείο στη Μεσσηνία αντιστρατεύεται ευθέως τουλάχιστον 6-7 από τους 17 Στόχους. Δεν πρόκειται απλώς για αντίφαση — είναι συστημική ασυνέπεια με τις διεθνείς δεσμεύσεις της χώρας. Πώς θα εξηγήσει η Ελλάδα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή ότι λαμβάνει κονδύλια 1,63 δισεκατομμυρίων ευρώ για απολιγνιτοποίηση, ενώ ταυτόχρονα αδειοδοτεί νέα εξορυκτική δραστηριότητα λιγνίτη;

Ένα λιγνιτωρυχείο με διάρκεια εκμετάλλευσης 37 ετών σημαίνει λειτουργία μέχρι περίπου το 2063 — δηλαδή 13 χρόνια μετά τον στόχο της ΕΕ για κλιματική ουδετερότητα. Η Ελλάδα θα λαμβάνει ευρωπαϊκά κονδύλια για να κλείσει τα λιγνιτωρυχεία της, ενώ ταυτόχρονα θα άνοιγε νέο. Αυτό δεν είναι απλώς αντιφατικό — είναι πολιτικά και νομικά αδύνατο. Ποιος επενδυτής θα τολμήσει να χρηματοδοτήσει ένα τέτοιο έργο;

Πέρα από τις ευρωπαϊκές πολιτικές και τις εθνικές δεσμεύσεις, υπάρχει και η λογική της τοπικής ανάπτυξης. Η Μεσσηνία έχει χτίσει μια ισχυρή ταυτότητα βασισμένη στο ελαιόλαδο, τα αγροτικά προϊόντα, τον ποιοτικό τουρισμό και τον πολιτισμό. Οι ξενοδόχοι της Κυπαρισσίας εκφράζουν ήδη τις ανησυχίες τους για τις επιπτώσεις στον τουρισμό. Οι κάτοικοι της Δ.Ε. Κυπαρισσίας έχουν εκφράσει ομόφωνη αντίθεση. Ο Δήμος Τριφυλίας με ψήφισμά του τάσσεται κατά. Δεν μπορείς να προωθείς μια περιοχή ως προορισμό γαστρονομίας, φύσης και πολιτισμού και ταυτόχρονα να επιτρέπεις εξορυκτική δραστηριότητα που αλλοιώνει το τοπίο και απειλεί τους υδροφόρους ορίζοντες και τη γεωργική γη.

Η επιλογή είναι ξεκάθαρη. Από τη μία, ένα μοντέλο ανάπτυξης που η ίδια η Ευρώπη εγκαταλείπει, με κόστος για το περιβάλλον, τους υδροφόρους ορίζοντες, τον τουρισμό και την ποιότητα ζωής. Από την άλλη, επενδύσεις φιλικές προς το περιβάλλον που αξιοποιούν τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της περιοχής — τον πρωτογενή τομέα, τον πολιτισμό, τον τουρισμό.

Η Μεσσηνία έχει μέλλον. Αλλά αυτό το μέλλον δεν χτίζεται με ορυκτά καύσιμα που η Ευρώπη εγκαταλείπει. Χτίζεται με αυτό που η περιοχή ήδη έχει: τη γη, τη θάλασσα, τον πολιτισμό και τους ανθρώπους της.

Δύο καρπούζια στην ίδια μασχάλη δεν χωράνε. Ας επιλέξουμε το σωστό.