Με αφορμή την εορτή του αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτη θα γινόταν μία πολύ καλή συζήτηση μεταξύ των παραπάνω προσώπων. Αφορμή η μνήμη του αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτου στις 3 Οκτωβρίου.  

Ο Διονύσιος Αρεοπαγίτης θίγει ένα ζήτημα, αυτό του προσώπου του Θεού (Περί θείων ονομάτων). Σημειώνει, αναφερόμενος στον Θεό: ‘’Την θεαρχική λοιπόν υπερουσιότητα πρέπει να την υμνούμε ως υπεροχικώς στερημένη κάθε έξεως, κινήσεως, ζωής, φαντασίας, γνώμης, ονόματος, λόγου, διάνοιας, νοήσεως, ουσίας, στάσεως, εδραιώσεως, ενώσεως, πέρατος, απειρίας, όλων δηλαδή όσα είναι όντα’’. Ο Διονύσιος με τα λόγια αυτά θέτει απαγορευτικό στον ανθρωπομορφισμό του Θεού και σε κάθε ειδωλοποίηση Του, καταστάσεις που αντικειμενοποιούν τον Θεό. Στο παραπάνω έργο του προσδιορίζει τον τρόπο προσέγγισης του ονόματος του Θεού. Αφού απορρίπτει κάθε είδους πειστικό επιχείρημα, θα μας πει πως ‘’… προς τις άρρητες και άγνωστες αλήθειες συναπτόμαστε αρρήτως και αγνώστως’’. Η αγνωσία θα μας δείξει τον Θεό. Η κατάφαση στην άρνηση του Θεού. Ναι, ‘’Θεός δεν υπάρχει’’. Αυτή είναι η αποφατική οδός του Αρεοπαγίτη, Μαξίμου Ομολογητού και άλλων Πατέρων. Δεν μπορούμε να μιλήσουμε για ύπαρξη του Θεού, αφού στον Θεό ταιριάζει το ‘’μη είναι’’, θα πει ο όσιος Μάξιμος Ομολογητής.

Τον λόγο παίρνει ο Νίτσε, που στρίβοντας το μουστάκι του σκέφτεται πως βρίσκει παρηγοριά και αναπαύεται στη σκέψη του Διονυσίου Αρεοπαγίτου. Ο Νίτσε, που είχε σχηματίσει μέσα του μία «παραποιημένη έννοια περί Θεού», όπως σημειώνει στον «Αντίχριστο», είχε γνωρίσει έναν Θεό – είδωλο. Αυτόν τον Θεό δεν τον ήθελε ο Νίτσε. Γι’ αυτό και ασκεί κριτική στον προτεσταντισμό. Όταν μάλιστα μίλησε για τον θάνατο του Θεού, δεν χειροκροτούσε για μία τέτοια διαπίστωση. Πενθούσε και κατηγορούσε όσους αλλοιώνουν την εικόνα του Θεού, λέγοντας τους με κατηγορηματικό τρόπο: ‘’Τον σκοτώσαμε – εσείς κι εγώ! Όλοι είμαστε δολοφόνοι του!’’.

Στην κουβέντα μπαίνει ο Νίκος Καζαντζάκης. Αφήνει στο τραπέζι την Ασκητική. Σίγουρα, ο τίτλος θα προσέλκυε το ενδιαφέρον του Διονυσίου. Με λίγα λόγια λέει και στους δύο, αυτό που γράφει στην αρχή του έργου του. Salvatores Dei. Είμαστε οι σωτήρες του Θεού. Εμείς θα σώσουμε τον Θεό! Δεν είναι απλά τα λόγια του ποιητή. Έχει βάθος ο λόγος του, τόσο που πολλοί χριστιανοί δεν έχουν υποψιαστεί ποτέ. Και λέει ξανά: ‘’Ο Θεός μας δεν είναι ένας αφηρημένος στοχασμός, μια λογική ανάγκη, ένα αρμονικό αψηλό οικοδόμημα από συλλογισμούς και φαντασίες’’. Πράγματι, όλοι μας ευθυνόμαστε για το ποια αλήθεια για τον Θεό θα σώσουμε. Αν τον παρουσιάσουμε ως τιμωρό, ως ιδέα, τότε δεν γινόμαστε οι σωτήρες του, αλλά οι διώκτες και δικαστές Του.

Οι άνθρωποι πως ενεργούν σήμερα; Οι ενέργειες τους πολλές φορές εξαρτούνται από τον τρόπο με τον οποίο έχουν προσεγγίσει και αντιληφθεί τον Θεό. Αν δεν διαφυλαχθεί η αλήθεια των πραγμάτων, πώς θα σωθεί ο άνθρωπος; Γι’ αυτό λέει ο Καζαντζάκης πως ‘’δεν μπορούμε να σωθούμε, αν αυτός δεν σωθεί’’. Το στυγνότερο έγκλημα γίνεται εντός της Εκκλησίας. Από εκείνους τους ανθρώπους που έχουν οικειοποιηθεί το πρόσωπο του Θεού. Δεν ζημιώνεται ο Θεός έτσι. Ζημιώνονται όσοι του προσάπτουν απωθημένα και ανασφάλειες. Για παράδειγμα, ένας χριστιανός που έχει επηρεαστεί από τον προτεσταντισμό (όπως συμβαίνει με τις χριστιανικές αδελφότητες) θα μιλήσει για έναν Θεό τιμωρό. Αυτός ο χριστιανός αναζητά να βρει στους άλλους τις αμαρτίες και τα παραπτώματα τους. Γι’ αυτόν ο Θεός τιμωρεί.

Δυστυχώς το μεγαλύτερο αμάρτημα είναι ο καταποντισμός του προσώπου του Θεού. Να πέσει το θείο πρόσωπο στα γήινα και κοσμικά χαρακτηριστικά και να ερμηνευθεί με προσωπικές ανασφάλειες. Ένας ακόμη Θεός παραδομένος στα χέρια εκείνων των χριστιανών που αντικρίζουν παντού το κακό και την αμαρτία. Ένας Θεός ξένος προς τη χαρά και αλήθεια του ευαγγελίου. Τι τον θες έναν τέτοιο Θεό; Σαν να μην σαρκώθηκε ποτέ. Ο άγιος Διονύσιος σηκώνεται από το τραπέζι. Και μαζί του ο Νίτσε και ο Καζαντζάκης. Έχουν ήδη συμφωνήσει. Δεν έχουν ανάγκη όλους εμάς που επιμένουμε σε πολλαπλές θεοκτονίες. Ναι, ‘’ο Θεός είναι νεκρός. Εμείς τον σκοτώσαμε’’. Συμφωνούν και οι δύο και πάλι με τον Νίτσε..

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (βαλκανιολόγος, θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Το ερωτηματικό θα μας έδινε την δυνατότητα να ελπίζουμε σε κατάφαση. Η άρνηση δημιουργεί εκτός από ενοχές τραύματα. Η βεβαιότητα της άρνησης είναι κάτι πολύ χειρότερο. Δείχνει να αποτελεί την καταπάτηση της ελευθερίας, αφού η απουσία της ελευθερίας προκαθορίζει τα πράγματα.

Ενδέχεται να μην έχουμε γνώση του Θεού οι χριστιανοί. Δεν γνωρίζουμε τον Θεό μας. Και το έγκλημα είναι να μεταφέρουμε στους ανθρώπους έναν Θεό διαφορετικό από αυτό που ο ίδιος είναι. Αυτό είναι έγκλημα. Αλλά το έγκλημα συντελείται εντός των τειχών της ορθοδοξίας. Δεν είναι οι εχθροί από τους οποίους κινδυνεύει η ορθοδοξία, το πρόσωπο του Θεού. Η θεοκτονία συντελείται από τους φύλακες της πόλης. Και είναι τραγικό αυτό διότι αφενός μεν τόσα χρόνια οι φύλακες δεν κατάφεραν να σχηματίσουν μία ορθή αντίληψη περί Θεού, αφετέρου δε αλλοιώνουν το πρόσωπο του Θεού στους άλλους, στους άγνωστους, στους γνωστούς, σε όσους θέλουν να γνωρίσουν, σε όσους δεν είχαν την δυνατότητα να γνωρίσουν, αλλά κι αυτόν τον Θεό που γνώρισαν, καλύτερα να μην τον είχαν γνωρίσει ποτέ.

Οι περισσότεροι εντός της Εκκλησίας έχουμε δημιουργήσει έναν Θεό στον οποίο έχουμε φορτώσει τα πάθη μας, τις αδυναμίες μας, τα φετίχ μας. Ο Θεός της ορθοδοξίας από τα χέρια ορθόδοξων αιρετικών καθίσταται φετιχιστής. Ξένος Θεός σε γνώριμα πρόσωπα. Φορτωμένος με ό,τι πιο βρώμικο είχαμε να του προσφέρουμε. Κι όλα αυτά σε πρόσωπα που υποτίθεται πως είχαν σχηματίσει την αντίληψη περί του Θεού, μία αντίληψη που δεν συνάδει με την ιδέα. Όμως αυτό εμφανίζεται προς τα έξω. Ένας Θεός ξένος προς τις αποκαλύψεις της Παλαιάς Διαθήκης και την κένωση της Καινής συμφωνίας με τον λαό του.

Είναι φυσικά όλα αυτά, αφού ο χριστιανός από την στιγμή που γεννιέται ενδιαφέρεται μόνο για τον θάνατο και την αιώνια ζωή, αδιαφορώντας για την επίγεια. Έτσι αποστρέφονται την ζωή, όπως πολύ σωστά θα γράψει στον Ζαρατούστρα ο Νίτσε. Ο σύγχρονος χριστιανός κατάντησε να λειτουργεί με όρους μανιχαϊστικούς και μονοφυσιτικούς. Το σώμα είναι αμαρτία, η ψυχή είναι ιερή. Αυτά δεν λένε πολλοί χριστιανοί; Αυτό δεν πιστεύουν; Απόλυτα φανατικοί υποστηρικτές και συνεχιστές της φιλοσοφίας του Πλωτίνου. Ο χριστιανός σήμερα, πολλές φορές, ενεργεί ως μανιχαίος. Καλό –  κακό, σώμα – ψυχή, ιερό –  βέβηλο. Δεν ενεργεί πέρα από διαχωριστικές γραμμές. Όλη η ζωή του περιστρέφεται γύρω από τον θάνατο, ενώ την ίδια στιγμή δεν έχει ζήσει την ζωή του, σαν η Βασιλεία του Θεού να εγκαθιδρύεται ως πραγματικότητα, αυθεντική εκστατικότητα, μόλις αφήσει το σώμα του στο χώμα. Ενώ η Βασιλεία του Θεού ξεκινάει ως κατάφαση της ζωής αυτής. Δεν μπορεί να υπάρξει Βασιλεία του Θεού χωρίς αυτήν την ζωή. Η αιωνιότητα προϋποθέτει μία αναφορά, ένα σημείο εκκίνησης.

Πώς λοιπόν να γνωρίσει ο χριστιανός τον Θεό όταν παραμερίζει όσα χειροκρότησε η φιλοσοφία ως μεταφυσικά αδιέξοδα; Ας πάρουμε ένα παράδειγμα∙ αυτό της σωματικότητας. Η ανθρώπινη σωματικότητα, ένα ζήτημα ταμπού για τον πλατωνισμό, τον νεοπλατωνισμό, ακόμη και πολλούς χριστιανούς σήμερα. Πώς θα γνωριστεί ο Θεός αν ο άνθρωπος αρνηθεί την σωματικότητα του; Αν ο άνθρωπος πετάξει το σώμα του τελείωσε το θέμα. Δεν υπάρχει αγιοσύνη. Ποιος είπε πως η αγιοσύνη είναι θέμα της ψυχής; Το σώμα δεν μετέχει; Δεν αγιάζεται το σώμα; Δεν είναι ενιαία ψυχοσωματική ύπαρξη ο άνθρωπος κατά Γρηγόριο Νύσσης; Γιατί υπάρχει το σώμα; Για να επιβιώνει το lifestyle; Γιατί να ενανθρωπίσει ο Θεός; Μήπως για τον εαυτό του ενανθρώπισε; Και με την Δ’ Οικουμενική Σύνοδος της Χαλκηδόνας τι διατρανώθηκε; Ότι ο Χριστός είναι τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος; Χωρίς καμία σημασία για την ανθρώπινη σωματικότητα όλα αυτά; Πού είναι η καταξίωση της σωματικότητας;

Δεν είναι εύκολο να αναμετρηθείς με τις αντοχές σου. Σου υπενθυμίζουν πόσο κτιστός και πεπερασμένος εξακολουθείς να παραμένεις απέναντι σε έναν Θεό που κρύβεται και ταυτόχρονα φανερώνεται, όπως θα ‘λεγε ο άγιος Αυγουστίνος. Ο Θεός αυτός συνεχώς αποκαλύπτεται, συνεχώς σαρκώνεται. Η σάρκωση δεν είναι κάτι που έγινε και τελείωσε. Ένας τέτοιος απαθής Θεός δεν ενδιαφέρει και δεν συγκινεί. Το αριστοτελικό ακίνητο κινούν δεν συνάδει με την εκστατικότητα, επομένως και ερωτικότητα του Θεού. Αφήνει παγερά αδιάφορο τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος αναζητά. Ο Θεός του αποκαλύπτεται κι εκείνος επιλέγει τον τρόπο αντίληψης, τον τρόπο με τον οποίο θα ιδωθεί ο Θεός.

Αν ο χριστιανός επιμείνει να γνωρίζει με λάθος, αλλά κι όταν γνωρίζει να οδηγείται στην θεοκτονία, υπάρχει η αίσθηση πως αρνείται την σωτηρία. Εκτός κι αν απαντήσει με σοβαρότητα στο ερώτημα που έθεσε ένας ιερέας στους μαθητές του, στις αρχές του 1849, σε ένα κατηχητικό σχολείο στη Χαϊδελβέργη: ‘’Μπορεί κανείς να πει και να σκεφτεί κάτι διαφορετικό από το ότι ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο;’’. Ο Feuerbach με μία επιστολή προς τη σύζυγο του το ίδιο έτος, μέσα από την αφήγηση του περιστατικού, της έγραψε πως ένα αγόρι απάντησε ‘’Ναι, ο Feuerbach λέει ότι αυτό δεν είναι αλήθεια’’. Και οι χριστιανοί;

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (βαλκανιολόγος, θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Υπάρχει το φως; Υπάρχει το σκοτάδι; Αν υπάρχουν και τα δύο ποια είναι η αρχή; Είναι το φως; Είναι το σκοτάδι; Η γνωσιολογική θεώρηση των θεμάτων αυτών απασχόλησε και απασχολεί. Έχει σημασία; Είναι η ουσία των πραγμάτων ή θεωρητικές φιλοσοφικές αναζητήσεις;

Ο Χριστός στο ευαγγέλιο της Κυριακής του Τυφλού θεραπεύει έναν εκ γενετής τυφλό (Ιω. 9, 1-38). Γεννήθηκε τυφλός; Γεννήθηκε έχοντας το φως και το έχασε αργότερα; Φταίει κάποιος που υπήρξε τυφλός αυτός ο άνθρωπος; Ο ίδιος; Οι γονείς του; Οι αμαρτίες τους; Σημασία έχει πως αυτός ο άνθρωπος βίωνε μία τραγική κατάσταση. Δεν είχε το φως του, επομένως δεν μπορούσε να θαυμάσει με τα μάτια του σώματος τα θαυμαστά έργα του Θεού. Εν τέλει, αλήθεια, είναι μία μόνιμη κατάσταση αυτή της τυφλότητας;

Το φως. Το σκοτάδι. Ποια είναι η αρχή των όντων; Το φως είναι η αρχή; Αν είναι η αρχή το φως, το σκοτάδι πώς προκύπτει; Μήπως είναι το σκοτάδι η αρχή; Αν το σκοτάδι είναι η αρχή, τότε αυτό έρχεται σε αντίθεση με την αγαθή δημιουργία των πάντων από τον Θεό. Ο άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός στο έργο του ‘’Κατά Μανιχαίων διάλογος’’ ξεκινάει με μία φιλοσοφική συζήτηση που έχει πολύ βάθος. Δεν ξεκινάει με θεολογικά λόγια, αλλά διεισδύει σε μία γνωσιολογική θεώρηση των πραγμάτων που είναι ελληνική. Το ζήτημα της αρχής τίθεται στις πρώτες γραμμές του έργου. Στον διάλογο που εκτυλίσσεται ο Ορθόδοξος (Ιωάννης Δαμασκηνός) συζητάει με έναν Μανιχαίο. Φυσικά, ο Μανιχαίος δέχεται δύο αρχές, την αγαθή και την κακή.  Πόσες αρχές υπάρχουν πραγματικά;

Η αυθεντικότητα έγκειται στην δημιουργικότητα και η δημιουργικότητα ως εκστατική λειτουργία του Θεού σημαίνει την αγαθότητα. Δεν μπορεί ο Θεός να δημιουργεί αγαθό τον κόσμο και κακό. Δεν χωράει δυιλισμός εκεί. Ο Μανιχαίος ισχυρίζεται δύο αρχές, τον αγαθό Θεό και την κακή ύλη. Γνωρίσουμε όμως από τον άγιο Διονύσιο Αρεοπαγίτη και τον όσιο Μάξιμο Ομολογητή πως το κακό είναι ‘’παρυπόσταση’’. Δεν έχει δική του υπόσταση, υπάρχει ως αλλοίωση της όντως καλής υπόστασης κάποιου αγαθού. Για παράδειγμά, το σκοτάδι υπάρχει επειδή δεν υπάρχει φως. Δεν είναι η αρχή το σκοτάδι. Η αρχή είναι το φως. Το σκοτάδι είναι η έλλειψη του φωτός. Λειτουργεί ως παρυπόσταση. Οι δυαρχικοί το θεωρούν όμως ως ον με ιδιαίτερη υπόσταση. Το γεγονός ότι υφίσταται με αφαιρετική έννοια, δεν σημαίνει πως αποτελεί αρχή.  Υπό την έννοια αυτή το σκοτάδι δηλώνει την έλλειψη. Αν το σκοτάδι δηλώνει την έλλειψη και αποτελεί αρχή, τότε ο αγαθός Θεός δημιούργησε ελλείψεις; Τα βλέπουμε και στον και στην σκέψη του αγίου Γρηγορίου Νύσσης αυτά που αναφέρεται στο αφύσικο του θανάτου.

Το ζήτημα μας είναι ο τυφλός. Ένας άνθρωπος που δεν είχε την δυνατότητα μέσα από την αίσθηση αυτή να αποκτήσει και την ανάλογη εμπειρία. Ο Χριστός τον θεραπεύει. Χωρίς λόγια όμως. Δεν κάνει μαγικά ο Χριστός, όπως πολλοί χριστιανοί προκαλούν τον Θεό και απαιτούν θαύματα μέσα στην Εκκλησία στις μέρες μας για να μην κολλήσουν τον ιό της πανδημίας. Ο Χριστός συνάπτει σχέση με τον τυφλό. Χρησιμοποιεί λόγο και πράξη. Τον αγγίζει, το Σώμα του Χριστού έρχεται σε επαφή με το ανθρώπινο σώμα και τον γιατρεύει, αλείφοντας στα μάτια του τον πηλό που έπλασε.

Βέβαια, ο Χριστός σκανδαλίζει. Και είναι τόσο περίεργο, όμως η ιστορία κάνει κύκλους. Θεραπεύει το Σάββατο. Μήπως σήμερα μέσα στην Εκκλησία δεν δίνουμε προτεραιότητα πολλές φορές στην ημέρα παρά στο πρόσωπο; Στο μέσο παρά στην ουσία; Και φτάνουμε σ’ έναν τυφλό που θεολογεί, χωρίς να έχει διαβάσει, να έχει δει και να πιστέψει βλέποντας. Ο τυφλός θεολογεί αφού γιατρεύεται μέσα σε λίγα λεπτά. Πού γνώρισε να θεολογεί; Και τι σημαίνει θεολόγος; Αυτός που γνωρίζει τους Πατέρες; Αυτός που διαβάζει πολύ; Μήπως αυτός που αποκτάει σχέση με τον Θεό και έχει εμπειρία Θεού; Σίγουρα η θεολογία δεν είναι προνόμιο λίγων ανθρώπων. Ο τυφλός ρίχνει άπλετο φως στον σκοταδισμό όσων πιστεύουμε μέσα στην Εκκλησία πως θεολογούμε. Η θεολογία είναι σχέση, κοινωνία, εμπειρία. Την έχει οποιοσδήποτε ριχθεί στη διαδικασία της αναλογικής επαφής με τον Θεό.

Ο τυφλός θεολογεί. Η αυθεντικότητα του τυφλού δεν βασίζεται στην αίσθηση του σώματος. Δεν τον βεβαιώνει για τον Χριστό το σώμα του, τα μάτια του. Τον βεβαιώνει μία αίσθηση, η βεβαίωση που υπάρχει μέσα του, αυτό που είναι έτοιμο να ομολογήσει αργότερα για τον Υιό του Θεού, ο τρόπος με τον οποίο ο τυφλός μετέχει στο πρόσωπο του Θεού. Και όταν οι Φαρισαίοι του λένε πως ο Θεός μίλησε στον Μωυσή και δεν γνωρίζουν από πού είναι ο Χριστός, εκείνος τους απαντά με θεολογικό τρόπο: ‘’Αυτό ακριβώς είναι το εκπληκτικό, εσείς δεν ξέρετε από πού είναι και όμως μου άνοιξε τα μάτια. Ξέρουμε δε ότι τους αμαρτωλούς ο Θεός δεν τους ακούει, αλλ’ εάν κανείς είναι θεοσεβής και κάνει το θέλημα του, εκείνον ακούει. Ποτέ πριν δεν ακούστηκε ότι άνοιξε κάποιος τα μάτια τυφλού εκ γενετής. Εάν ο άνθρωπος αυτός δεν ήταν από τον Θεό, δεν θα μπορούσε να κάνει τίποτε’’ (Ιω. 9, 30-34) και οι Φαρισαίοι ως γνήσιοι υποκριτές του λένε ‘’εσύ γεννήθηκες ολόκληρος μέσα στην αμαρτία και μας διδάσκεις;’’ (Ιω. 9, 34).

Η του Θεού θεωρία (όχι όπως σημαίνεται ο όρος στον νεοπλατωνισμό από τον οποίο προέρχεται) είναι έκδηλη στον τυφλό. Ο τυφλός δεν έχει ανάγκη την λειτουργία των ματιών, του νου, αλλά βιώνει τον Θεό με μυστική εμπειρική γνώση (όπως χρησιμοποιεί τον όρο ο Γρηγόριος Νύσσης). Ο τυφλός καταφέρνει αυτό που περιγράφει ο Νύσσης, τον χωρισμό από την ‘’σύζυγο αίσθηση’’, την απομάκρυνση από κάθε έννοια που συλλαμβάνεται σχετικά με τον Θεό με την βοήθεια των αισθήσεων. Η πίστη του τυφλού τον βεβαιώνει για τον Υιό του Θεού, αλλά προηγείται η σχέση που δημιουργεί με τον Χριστό. Η σχέση βεβαιώνει. Και η σχέση έχει πάντα πρόσωπα. Μέσα στην Εκκλησία αγνοούμε κάτι πολύ βασικό. Πως ακόμη και οι τυφλοί και οι αναρχικοί και οι άθεοι με τον τρόπο τους θεολογούν. Αυτόν τον τρόπο ως εκκλησιαζόμενοι τον αγνοούμε. Βλέπετε, η αφαιρετική (ακόμη και στην προσέγγιση της ύπαρξης του Θεού) πώς γίνεται ισχυρή κατάφαση στο πρόσωπο του Θεού;

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Ο εαυτός και ο άλλος.

Η πανδημία ταλαιπωρεί την ανθρωπότητα και ο άνθρωπος ταλαιπωρεί τον συνάνθρωπο του. Δεν είναι απαραίτητο να υφίσταται ομοφωνία μέσα στην Εκκλησία, είναι απαραίτητη όμως η ταπείνωση δια της υπακοής και εμπιστοσύνης στη φωνή της Συνόδου, φωνή συλλογικής φύσεως.

Κι αν ο Χριστός φορούσε μάσκα; Δεν θα μπορούσε να συμβεί κάτι τέτοιο αν ερχόταν στην εποχή μας και περπατούσε ανάμεσα μας; Βέβαια, δεν θα είχε ανάγκη την μάσκα ο Χριστός κι αν την φορούσε δεν θα την φορούσε για τον εαυτό του. Δεν έχει ανάγκη να κολλήσει τον ιό η πηγή της ζωής, η ίδια η ζωή. Αν θα το έπραττε, θα το έπραττε για τους ανθρώπους. Για να προστατεύσει με την στάση του εκείνους που δοκιμάζονται, εκείνους που αμφιταλαντεύονται, που βρίσκονται αδύναμοι στην πίστη.

Ας δούμε δύο παραδείγματα πάνω σ’ αυτό. Το πρώτο παράδειγμα αφορά την θεία ενανθρώπιση. Ο Θεός είδε την αδυναμία του ανθρώπου, την κατάπτωση του, την αμαρτωλότητα του. Δεν τον άφησε έτσι. Πρώτος Εκείνος, επειδή ο θάνατος κυριαρχούσε στον άνθρωπο, φανερώθηκε με ανθρώπινο σώμα (το υποδεέστερο της ψυχής κατά Πλωτίνο και την σύνολη αρχαιοελληνική αντίληψη) για την σωτηρία μας από φιλανθρωπία και αγαθότητα του Πατρός του, όπως θα πει ο Μ. Αθανάσιος. Έχουμε να κάνουμε με έναν Θεό που βγαίνει από μία βεβαιότητα, χωρίς να χάνει τίποτε από την φύση Του, την ουσία Του. Κινείται προς τον αδύναμο άνθρωπο με αγάπη και φοράει την σάρκα του. Δεν ήταν υποχρεωμένος να το πράξει. Θεός είναι∙ δεν θα μπορούσε να σώσει αλλιώς τον άνθρωπο; Δεύτερο παράδειγμα, η Αποστολική Σύνοδος του 49 μ.Χ.. Δεν υφίσταται πιο ρηξικέλευθη τομή για μία Εκκλησία που ξεπηδούσε μέσα από τους κόλπους των Ιουδαίων εκείνη την περίοδο. Κι όμως, στην Σύνοδο ξεπεράστηκαν προκαταλήψεις, φοβίες, τυπολατρίες, νομικισμοί και οι εθνικοί δεν χρειαζόταν να περιτμηθούν  για να βαπτιστούν, αλλά να απέχουν από τα είδωλα και την πορνεία. Οι απόστολοι εστίασαν στην ουσία, στο βάθος της πίστης, στην αλήθεια των πραγμάτων και κινήθηκαν με αγάπη προς τους εθνικούς, χωρίς φόβο.

Ο εαυτός βρίσκεται σε σύγχυση. Ο εαυτός εκείνος που εγκλωβίζεται στα όρια του. Όπως έχει πει σε συνέντευξη του ο καθηγητής Φιλοσοφίας Νίκος Ερηνάκης ‘’δεν είναι ανάγκη ότι πρέπει να απομακρυνθούμε από οποιαδήποτε έννοια του εαυτού, γιατί πολλές φορές είναι και συγκροτητικά χρήσιμη, αλλά να μην περιοριζόμαστε στην προάσπιση αυτού’’. Να προσεγγίσουμε τον εαυτό ως κάτι σχεσιακό, ξεφεύγοντας από την νεωτερική ορθολογικότητα. Ο εαυτός σε σχέση. Το πρόσωπο ως ύπαρξη σε σχέση. Όχι ως άτομο. Μία απόλυτα εκστασιασμένη υποστατικότητα, δημιουργημένη για να κοινωνεί πρόσωπα, ιδέες, τόπους, χρόνους.

Δεν υπάρχω για να μην υπάρχει ο άλλος. Υπάρχω επειδή η θεϊκή αγάπη με τοποθέτησε στην κτίση και στην ιστορία ως το αμφισβητούμενο απωθημένο μιας δυτικής αντιπαράθεσης. Υπάρχω ως άτομο, όμως εξέρχομαι του εαυτού σε συνάντηση με την ετερότητα, τον άλλο, τον κάθε άλλο, τον απόλυτα άλλο. Η έξοδος αυτή με φέρνει ενώπιον του άλλου με τον οποίο συναντιέμαι και συνδέομαι. Η κοινωνία αυτή δεν μου δίνει το δικαίωμα να δείξω απειθαρχία σε νόμους και κανόνες, σε συμπεριφορές και ήθη, καθότι η κοινωνία έχει αυθεντικότητα επειδή ακριβώς συνδέομαι με τον άλλον. Κάθε απειθαρχία και επαναστατικότητα προς το κοινό συμφέρον και αγαθό, με φέρνει ενώπιον των ευθυνών μου. Για παράδειγμα, δεν θέλω να φορέσω και δεν φοράω την μάσκα για τον εαυτό μου μέσα στον ναό, όμως από την στιγμή που έρχομαι σε μία κοινωνία προσώπων, όπως αυτή της Εκκλησίας, μαζί και με άλλους πιστούς μέσα και περισσότερο της ευχαριστιακής σύναξης, οφείλω να συνυπάρξω, να χωρέσω τον άλλον μέσα μου, να σεβαστώ, να εγκαταλείψω την άρνηση και την επιμονή που διαταράσσει την ενότητα και την συνύπαρξη. Εκεί τότε, όχι μόνο δεν έχω το δικαίωμα να μην φορέσω μάσκα, αλλά έχω την υποχρέωση να διαφυλάξω κάθε σχέση εντός της κοινότητας που απαρτίζεται από τους αδελφούς μου, χωρίς να τους σκανδαλίσω και γίνω αφορμή για δυσάρεστες εκπλήξεις.

Τοποθετημένος λοιπόν στο κέντρο της αγάπης του Θεού, συνυπάρχω με τους άλλους. Δεν υπάρχω στον εαυτό μου. Η αναφορά στον εαυτό μου και η αντίληψη περί εμού ως σύνολο του μέρους και όχι ως μέρους του συνόλου δεν έχει καμία έκσταση. Σε μία τέτοια περίπτωση σημαίνει τον αυτοερωτισμό. Αυτή η μονοφυσιτική αντίληψη των αυτοαναφερόμενων ιδιωμάτων, ως άκρατος αυτοερωτισμός αναιρεί την συμμετοχική ενέργεια που διεισδύει στην κοινωνικότητα των πλασμένων προσώπων ως υπάρξεων σε σχέση, άρα σε μετοχή και συμπλήρωση. Δεν με συμπληρώνει ο εαυτός μου. Βλέπετε, η έννοια συγχώρεση απαιτεί δύο μέρη. Δεν συγχωρώ τον εαυτό μου, δεν περιλαμβάνομαι μόνος εγώ στο σχέδιο σωτηρίας. Υπάρχει και ο άλλος. Αυτή η ατομικότητα (ατομική προσευχή, ατομικές αρετές, ατομικές πεποιθήσεις), ως δυτικό κατάλοιπο, συνθλίβει τα θεμέλια της λειτουργικότητας, αφού η λειτουργικότητα δεν συνάδει με την ατομικότητα.

Θέλουν πολύ δρόμο να διαβούν όσοι επιμένουν να αρνούνται. Η άρνηση της μάσκας μέσα στον ναό έχει βαθύτατες υπαρξιακές συνέπειες για τον εαυτό. Είναι σοβαρά πράγματα αυτά και στην Εκκλησία, με αφορμή κάθε δοκιμασία, από εδώ και πέρα θα τα βρίσκουμε μπροστά μας. Δεν είναι υπόθεση ενός. Είναι υπόθεση όλων. Κι από την στιγμή που υπάρχουμε αγαπητικά ως κοινωνία προσώπων μέσα στην Εκκλησία, οφείλουμε να υποχωρήσουμε για το κοινό καλό, την σύμφωνη γνώμη των περισσοτέρων και όχι να σκανδαλίζουμε συνεχώς και ανερυθρίαστα, διεκδικώντας θεολογικά και πνευματικά πρωτεία για τον εαυτό μας. Θέλουν δουλειά αυτά. Θα τα βρούμε μπροστά μας μέσα στην Εκκλησία και θα αναμετρηθούμε με όσα αρνηθήκαμε να απαντήσουμε και να συνδιαλεχθούμε. Είναι τεράστιες οι προκλήσεις της σύγχρονης εποχής και δεν χωράνε φανατισμοί και κανένα αλάθητο.

Ο Χριστός έγινε τα πάντα για τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος πώς υπάρχει στον άλλον και με ποιον τρόπο φέρνει τον άλλον στον εαυτό του; Η χρήση της μάσκας μέσα στον ναό δεν δηλώνει απιστία. Ούτε είναι βλασφημία. Βλασφημία είναι ο ηθικισμός, ο ευσεβισμός, η υποκρισία. Βλασφημία είναι η αμετανοησία να θες να επιβληθείς στους άλλους χωρίς μάσκα, την στιγμή που οι ίδιοι φοβούνται και αγαπάνε. Αγαπάνε τον άλλον και τον προστατεύουν. Έτσι δεν έπραξε ο Χριστός; Ο άλλος είναι το ζήτημα. Η σωτηρία δεν είναι ατομική υπόθεση. Αυτά είναι της Δύσης. Η σωτηρία είναι συλλογική υπόθεση, έχει κοινωνικό χαρακτήρα. Η σωτηρία περνάει μέσα από τον άλλον για να φτάσει στον Χριστό. Αγαπώ τον άλλον; Τον προστατεύω, τον σέβομαι, τον αντιμετωπίζω ως εικόνα Θεού. Αυτός ο άλλος είναι ο άλλος του ευαγγελίου της Κρίσεως, της παραβολής του καλού Σαμαρείτη, ο Άλλος του Levinas. Όλα τα άλλα γίνονται γιατί ορισμένοι με την άρνηση της χρήσης μέσα στον ναό ξεγελιούνται. Επιμένοντας να θεωρούν την στάση τους ομολογιακή και τον παράδεισο ατομική υπόθεση.

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Ξένο σώμα της βιοτής μέσα στην Εκκλησία αποτελεί η συνήθεια. Απαγορευμένο καρπό, αμάρτημα. Ένα ανεπανόρθωτο ξετύλιγμα μιας κακεντρεχούς οικείωσης με τα θεία που σε όλο της το εκφαντορικό ξεδίπλωμα δεν θυμίζει σε τίποτε στάση απαράμιλλης προσκύνησης και κατάφασης στο μυσταγωγικό ύφος της εορτής.

Απούσης κάθε ικμάδας ευμένειας από την συνήθεια, η συνήθεια καθίσταται ολοένα και περισσότερο επικίνδυνη όταν εκτροχιάζεται από το ασκητικό ήθος της παραδοσιακής αρμονίας και λειτουργώντας με επιμήθεια συμπαρασύρει το μυστήριο σε ένα απύθμενο και ανεπίστρεπτο επιμύθιο πνευματικής αποξένωσης. Ό,τι συνηθίζεται και εκφέρεται, είτε με λόγο είτε με πράξη, ως συνήθεια μέσα στο πανηγυρικό ξεφάντωμα της κάθε εορτής, πέρα από το γεγονός ότι αδυνατεί να εμπνευστεί από την έκπληξη του θείου θελήματος, με αδύναμη θεληματική φύση καθηλώνεται ως στατικό αναπάντεχο μπροστά στο βίωμα ως γεγονός μετοχής.

Χριστός Ανέστη. Δεν υπάρχει πιο τρανό παράδειγμα που καταδεικνύει τον άκαμπτο συναισθηματικό κόσμο ενός πιστού. Το νόημα είναι σαφές και δεν έχει να κάνει με κανέναν παιχνίδι γλώσσας όπως θα συνηγορούσε ο Wittgenstein. Το νόημα αυτό είναι πολύ πιθανόν να μην το αντιλαμβάνεται και συνάμα να μην το βιώνει το σύνολο των πιστών που σπεύδουν να αγκαλιαστούν και να φιληθούν, αφήνοντας πίσω την ευχή που ψέλλισαν πριν από μερικά δευτερόλεπτα.

Τί νόημα έχει η Ανάσταση του Χριστού; Μήπως αναστήθηκε για τον Εαυτό Του; Δεν λέει τίποτε εάν ο Χριστός επιθύμησε να κάνει την έκπληξη και να αποκαλύψει με έναν τέτοιο τρόπο την δόξα Του. ‘’Ἀναστήτω ὁ Θεός, καὶ διασκορπισθήτωσαν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ’’. Ε, και; Αυτό ήταν το ζητούμενο; Γι’ αυτό ψελλίζεται το ‘’Χριστός Ανέστη’’; Έχω την αίσθηση πως ψελλίζεται και αφήνεται. Το νόημα του, η ουσία του, το επέκεινα του δεν μαρτυρεί το βάθος της υπόστασης, την ύπαρξη του καταβεβλημένου θανάτου. Αν ο κάθε πιστός που ομολογούσε την ανάσταση του Χριστού, πίστευε την ίδια στιγμή με βεβαιότητα σε όλα εκείνα που η ίδια συμπαρασύρει μαζί της ως οντολογικά νοήματα και εμβαθύνσεις, αλλά κατείχε (είχε ως γνώση βιωματική) όλα αυτά, τότε οι χριστιανοί σε πείσμα του Ν         ίτσε θα ήταν χαρούμενοι (όχι ότι δεν είχε δίκιο).

Η ανάσταση του Χριστού απέχει από την αντίληψη της λογικής. Αυτό το βλέπουμε ιδιαίτερα στους μυστικούς θεολόγους της ορθόδοξης Ανατολής. Το γεγονός της Ανάστασης δεν ερμηνεύεται με καμία μέθοδο και δεν αποτελεί πεδίο φιλοσοφικών στοχασμών. Η ανάσταση όμως τί είναι; Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης στο περί Ψυχής και Αναστάσεως ανοίγει διάλογο με την αδελφή του οσία Μακρίνα για θέματα όπως η ψυχή και ο θάνατος. Μεταξύ άλλων σημειώνει πως ανάσταση είναι ‘’η αποκατάσταση της φύσεως μας στο αρχικό της κάλλος’’. Μετά από μία προσέγγιση του Νύσσης πως μπορεί το ‘’Χριστός Ανέστη’’ να παραμένει μία ευχή που εκφέρεται ως συνήθεια των συγκεκριμένων μάλιστα ημερών;

Μήπως ο άνθρωπος, μήπως ο πιστός αποφεύγει την συζήτηση περί θανάτου; Αυτή είναι αληθινή φιλοσοφία. Το συναντάμε στον Πλάτωνα και αιώνες μετά στον άγιο Ιωάννη Δαμασκηνό∙ ‘’Φιλοσοφία ἐστί μελέτη θανάτου’’. Αυτός ο θάνατος πατείται με την Ανάσταση του Χριστού. Θα απορήσει όμως κάποιος και θα αναρωτηθεί με ποιον τρόπο πατείται ο θάνατος, αφού συνεχίζει να βασανίζει την ανθρωπότητα. Δεν υφίσταται ο θάνατος; Παντού υπάρχει θάνατος. Εξάλλου, ‘’ο θάνατος αποκαλύπτεται ως η πιο δική μου, ασχέτιστη, μη παρακάμψιμη δυνατότητα’’ καταπώς σημειώνει ο Heidegger στο περίφημο ‘’Είναι και Χρόνος’’. Μήπως ο χριστιανικός οπτιμισμός υπερβαίνει τα όρια του παραδόξου; Θα πει ο Νύσσης πως ο θάνατος είναι αφύσικος, άρριζος και αφύτευτος.

Τα παραπάνω μένει να γίνουν εμπειρία. Τα πρόσωπα υπάρχουν. Η ύπαρξη τους φέρνει σε κοινωνία και η κοινωνία δημιουργεί την σχέση. Βρίσκομαι σε σχέση, ξεδιπλώνομαι στον άλλον, γνωρίζω τον άλλον. Ο έρωτας αποτελεί γνώση. Η σχέση αυτή βιώνεται και το βίωμα φέρνει την εμπειρία της σχέσης αυτής. Υπάρχω στον άλλον. Δεν υπάρχω στον εαυτό μου. Αν υπάρχω στον εαυτό μου, παραμένω άτομο. Επειδή όμως υπάρχω, εκστασιάζομαι. Η έκσταση αφορά την σχέση και παύει με καταγγελτικό ιδεολογικό τρόπο να πληρώνει την παρουσία της στα εντάφια υπαρκτικά σπάργανα. Γνωρίζοντας το πρόσωπο του Χριστού και γνωρίζοντας τον άλλον, πέρα από ιδεοληψίες, υπάρχω σε σχέση, υπάρχω σε κοινωνία, μετέχω στον τρόπο του άλλου κι ο άλλος στον δικό μου τρόπο. Αυτός είναι ο δρόμος της συγχώρησης όπως τα αχώρητα χωρούν τα πάντα και της πλήρωσης.

Το πάτημα του θανάτου δεν είναι ουτοπία για τον χριστιανό. Αποτελεί την ανεπανάληπτη εμπειρία του βεβαιωμένου θαύματος που ως απαγορευμένος γνωσιολογικός καρπός δίνει την σειρά του στο μυστήριο της αποκάλυψης και της ανένταχτης φυσικής αντοχής εντός των κοσμικών ορίων. Δεν αντέχεται ο θάνατος στο πρόσωπο του Θεανθρώπου. Πατείται και μαζί του πατείται κάθε προσπάθεια κυριαρχίας του κακού στην αιωνιότητα του Θεού. Ο θάνατος πατείται. Κανένα φιλοσοφικό σύστημα δεν αντέχει στους μεταφυσικούς του ώμους αυτή την αλήθεια. Στον Άρειο Πάγο κάτι τέτοιο προκάλεσε τον χλευασμό  των Αθηναίων (Πράξ. 17, 32). Αυτό το πάτημα του θανάτου γίνεται υπαρκτό, αληθινό βίωμα μέσα στην Θεία Ευχαριστία, ως εμπειρία μιας άλλης γλώσσας που δεν μπορεί να ερμηνεύσει την υπερβατικότητα του μυστηρίου του θανάτου. Στην ευχαριστιακή σύναξη καταγγέλεται ο θάνατος, ο πιστός γευόμενος τον Χριστό ομολογεί το πάτημα αυτό και αποκτά την πνευματική εμπειρία της μετοχής στο πολίτευμα του Θεού, στην απουσία του εξαντλημένου, στα φυσικά του όρια, θανάτου. Ο πιστός δεν φοβάται τον θάνατο και τον καλωσορίζει στην ζωή του ως νίκη της ανάστασης από τους νεκρούς και της αιώνιας και ζωής στο πολίτευμα των Ουρανών.

Ιδεολόγημα ή εμπειρία; Συνήθεια ή τρόπος ύπαρξης; ‘’Η γλώσσα της εκκλησιαστικής εμπειρίας, έτσι όπως διασώζεται και τις μέρες αυτές στο ποιητικό θάμβος της ορθόδοξης λατρείας, δεν έχει τίποτε να κάνει με τις θρησκευτικές παρηγόριες ή με τα πλατωνικά ιδεολογήματα… Η πασχάλια εκκλησιαστική εμπειρία ευαγγελίζεται έναν «καινό» τρόπο της υπάρξεως: Να αντλείς ύπαρξη από τη σχέση, όχι από τη φύση. Ο Χριστός ανέστη από των νεκρών όχι γιατί η ανθρώπινη βιολογική του ατομικότητα κατείχε κάποια ανερμήνευτη μαγική δύναμη, αλλά γιατί μεταποίησε ακόμα και τον βιολογικό θάνατο σε σχέση με τον Θεό – Πατέρα σε ερωτική αυτοπαράδοση και αυτοπροσφορά’’, θα πει ο Χρήστος Γιανναράς.

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Κάποιοι μαθητές του Χριστού απαιτούσαν πρωτοκαθεδρίες, κάποιος άλλος Τον πρόδωσε και κάποιος άλλος Τον αρνήθηκε. Κάποιες φορές δείχνουν να μην αντιλαμβάνονται τον ρόλο τους, τη θέση τους, την διακονία τους. Η διακονία δεν σημαίνεται από πρώτες θέσεις, τιμές και αξιώματα.

Ο απόστολος Θωμάς δεν αμφισβήτησε τη θεότητα του Χριστού, το γεγονός ότι είναι ο Υιός του Θεού. Αλλού σκάλωσε. Ενδεχομένως να μπορούσε να αποτελεί έναν ακόμη εμπειρικό φιλόσοφο και να έκανε εύκολα παρέα με τον Hume και Berkeley. Ο Θωμάς ζητούσε αποδείξεις. Δεν πίστευε πως έχει μπροστά του τον αναστημένο Χριστό. Απαιτούσε το σίγουρο, το θαύμα, την ασφάλεια, που θα τον οδηγούσαν στην παραδοχή, στη βεβαιωμένη πίστη, πίστη που θα εξασφαλιζόταν μέσα από την απόδειξη.

Το 1710 ο George Berkeley στην εργασία του με τίτλο ‘’A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge’’ θέτει για πρώτη φορά το εξής ερώτημα: ‘’Εάν ένα δέντρο πέσει στο δάσος και κανείς δεν είναι κοντά για να το ακούσει, θα κάνει θόρυβο;’’ Σε πείσμα όλων όσων καταφάσκουν στο παραπάνω ερώτημα, ο Berkeley απαντάει πως όχι μόνο δεν θα ακουστεί ο θόρυβος, αλλά το δέντρο αυτό δεν υπάρχει καν. Αν ο Θωμάς τοποθετούταν στο παραπάνω σκηνικό με το δέντρο, προκειμένου να πειστεί για τον θόρυβο που θα έκανε το πέσιμο του δέντρου, έπρεπε οπωσδήποτε ο ίδιος να βρίσκεται σε απόσταση που θα του επέτρεπε να έχει την εμπειρία της ύπαρξης του δέντρου, αλλά και την εμπειρία του θορύβου από το πέσιμο του. Οι αισθήσεις θα του παρείχαν την βεβαίωση αυτή.

Ο Θωμάς πιστεύει πως μπροστά του στέκεται ο Χριστός επειδή αγγίζει τις πληγές του Χριστού. Η αίσθηση αυτή είναι που τον βεβαιώνει και εμπειρικά επαληθεύει όσα εκείνος πιστεύει για το πρόσωπο του Χριστού. Η ύπαρξη του Χριστού ταυτίζεται με την αντίληψη ότι αυτός είναι όντως ο Χριστός μέσα από την παρουσία των πληγών. Ο Θωμάς δεν διαφέρει σε τίποτε από έναν εμπειρικό φιλόσοφο. Θα μπορούσε κάλλιστα να ομολογήσει πως ‘’το είναι ταυτίζεται με το αντιλαμβάνεσθαι’’ (esse est percipi κατά Berkeley). Δεν μπορεί το πρόσωπο ενώπιον του Θωμά να είναι ο Χριστός, σε περίπτωση που η ύπαρξη Του δεν επαληθευτεί, δεν βεβαιωθεί μέσα από την ασφάλεια των αισθήσεων.

Η μέθοδος όμως που χρησιμοποιεί ο Θωμάς αντιβαίνει στους λόγους του Χριστού ‘’μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες’’ (Ιω. 20, 29). Ο Θωμάς δείχνει να μην έχει εμπειρία του Θεού. Αν είχε την εμπειρία αυτή δεν θα ταλαιπωρούσε τον Λόγο του Θεού με αποδείξεις. Ο Θεός παραμένει άγνωστος σ’ Εκείνον. Ένας ‘’τυφλός’’ απόστολος που δεν αντιλαμβάνεται τις ενέργειες του Θεού, καθότι όπως μας λέει ο Γρηγόριος Νύσσης ‘’τοῦ δέ Θεὸν ἐν σαρκὶ πεφανερῶσθαι ἡμῖν ὁ τὰς ἀποδείξεις ἐπιζητῶν, πρὸς τὰς ἐνεργείας βλεπέτω’’. Εφόσον ο Θωμάς είχε γνωρίσει τον Χριστό, Τον ακολουθούσε, είχε αποκτήσει μία σχέση μαζί Του, θα είχε και την ανάλογη εμπειρία. Η εμπειρία αυτή βεβαιωνόταν μέσα από τη σχέση. Δεν υφίσταται εμπειρία χωρίς σχέση, όπως δεν υφίσταται σχέση χωρίς πρόσωπα. Εδώ υπάρχουν και τα πρόσωπα και η σχέση.

Το τραύμα του ανέραστου ηθικισμού εξαπλώνεται σε κάθε έκφανση βιώματος και μετατρέπει το βίωμα σε ιδεολογία. Οι άνθρωποι απαιτούν. Οι χριστιανοί απαιτούν περισσότερο και περισσότερα. Απαιτούν το θαύμα για να πιστέψουν. Απαιτούν από τον γέροντα – θρησκευτικό γκουρού να τους βεβαιώσει για όσα τους απασχολούν, περισσότερο δε για τα έσχατα, αδυνατώντας την ίδια στιγμή να γνωρίσουν το παρόν, μην μπορώντας να γνωρίσουν την ζωή πριν από τον θάνατο. Απαιτούν από τον γέροντα να λάβει θέση σε θέματα που δεν έχουν καμία σχέση με τα πνευματικά (όπως με το εμβόλιο κατά του covid 19) και τότε πείθονται και φανατίζονται με άκρως εξτρεμιστικό τρόπο πολλές φορές. Απαιτούν τον εγκλωβισμό του γεγονότος της Αναστάσεως σε χωροχρονικά όρια, όρια που φτιάχτηκαν από τους ανθρώπους, όχι όμως από τον Θεό. Απαιτούν το θαύμα, έτσι ώστε να βεβαιωθούν για την μη μετάδοση του ιού από την Θεία Ευχαριστία. Όλες αυτές οι απαιτήσεις μετατρέπουν τον Θεό σε είδωλο. Εάν λοιπόν ο Θεός μπορεί να ιδωθεί, τότε πάει και η εμπειρία, πάει και η μετοχή, πάει και η κοινωνία, πάει και η σωτηρία.

Ο ατομοκεντρισμός του Θωμά κολάκευε τον ναρκισσισμό του. Στο πέρας του ναρκισσισμού, το πρόσωπο του Χριστού. Η ωραιοπάθεια του δεν του άφησε περιθώρια για μετοχή σ’ ένα ακόμη κοινωνικό γεγονός, γεγονός μετοχής με τους υπόλοιπους μαθητές που είχαν βεβαιωθεί για το πρόσωπο του Χριστού χωρίς τις απαραίτητες αποδείξεις. Αποκομμένος λοιπόν από την ομήγυρη των άλλων μαθητών, στέκεται ασυγκίνητος από την νίκη του θανάτου μέσα από τον θάνατο. Αδυνατώντας να αναγνωρίσει την παρουσία του αναστημένου Χριστού, στροβιλίζει γύρω από τις αμφιβολίες του, εξωθώντας τις μάλιστα.

Το δέντρο υπήρχε; Ο Θωμάς το είδε; Ο Θωμάς είδε; Βίωσε; Πίστεψε; Πώς έφτασε στον Θεό; Θα πει ο Χρήστος Γιανναράς: ‘’Φτάνουμε στον Θεό μέσα από ένα τρόπο ζωής, όχι μέσα από ένα τρόπο σκέψης… Δεν χρειάζεται λογικές αποδείξεις ή θεωρητικές κατοχυρώσεις αυτός ο δεσμός, παρά μόνο αν διαταραχθεί η ίδια η σχέση. Μόνο τότε την πραγματικότητα της ζωής προσπαθούν να υποκαταστήσουν τα επιχειρήματα της σκέψης’’.

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Ο άνθρωπος πάντοτε αναζητούσε. Δεν γνωρίζω βέβαια κατά πόσο ο σύγχρονος άνθρωπος έχει ανησυχίες και κατά πόσο ξεβολεύεται με σκοπό να βρει τον Δημιουργό του, τον σκοπό της ζωής, την θέση του μέσα στην κτίση, μέσα στην ιστορία, αλλά και το βάθος της υπαρξιακής του πορείας και σωτηρίας.

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Μένει να δούμε τον τρόπο της σωτηρίας. Το ότι ο άνθρωπος σώζεται μέσα στην Εκκλησία, εμπειρικά είναι αδιαμφισβήτητο. Εμπειρικά, καθότι η σχέση του ανθρώπου με τον Θεό και του Θεού με τον άνθρωπο αποτελεί ζωντανό βίωμα, μαρτυρούμενο ως κοινωνία σχέσης, ως λειτουργία σχέσης δύο προσώπων μέσα σε ένα αέναο μυστηριακό τελούμενο. Αρκεί αυτό; Αν δηλαδή ο άνθρωπος θεωρεί πως στέκεται με ευσυνειδησία μέσα στην σχέση αυτή, πως εκπληρώνει τα θρησκευτικά του καθήκοντα απέναντι στον Θεό, αρκούν αυτά για να σωθεί;

Δεν αρκούν. Μας το διαβεβαιώνει ο Χριστός στο ευαγγέλιο της Κυριακής (Ματθ. 25, 31-46), γνωστό ως ‘’ευαγγέλιο της Κρίσεως’’. Το ευαγγέλιο αυτό αποτελεί το πιο ισχυρό χτύπημα στον ηθικισμό και ευσεβισμό, όπως αυτά παρατηρούνται μέσα στην Εκκλησία από φωνές που ξεχνούν πως ο δρόμος για τα όσα όμορφα έχει ετοιμάσει ο Θεός, για την Βασιλεία Του, περνάει μέσα από το πρόσωπο του συνανθρώπου, του άλλου, του ξένου. Πλήγμα το ευαγγέλιο αυτό για όσους πιστεύουν πως θα σωθούν ατομικά, μόνοι τους, χωρίς τον άλλον σε κοινωνία σχέσης και πως αυτός ο άλλος τους εκτινάσσει στην Βασιλεία του Θεού, το μόνο αληθινό πολίτευμα, ένα πολίτευμα δικαιοσύνης του Θεού, επουδενί του ανθρώπου που είναι εύθραυστη μπροστά στην θεία δικαιοσύνη.

Στο ευαγγέλιο της Κυριακής ο Χριστός μας λέει πώς θα σωθούμε. Μας δείχνει τον τρόπο. Δεν απαιτεί δύσκολα, δεν απαιτεί πολλά για την σωτηρία. Δεν απαιτεί εξαντλητικές νηστείες, μεγάλα κομποσχοίνια, μετάνοιες μέχρι μεγάλου σωματικού πόνου, ούτε χειροκροτήματα στο νοσηρό σύστημα του γεροντισμού που δημιουργεί οπαδούς και όχι πιστούς, εξορίζοντας τον Χριστό. Ο Χριστός δεν παίζει με τις συνειδήσεις των ανθρώπων, δεν τους βάζει δύσκολα. Εκείνο που σώζει είναι η φιλανθρωπία. Εκείνη την ημέρα που θα κρίνει ο Θεός θα κρίνει με δικαιοσύνη. Είναι αγάπη ο Θεός, όμως είναι και δικαιοσύνη. Ένα κριτήριο θέτει η αγάπη του Θεού∙ την αγάπη του ανθρώπου προς τον συνάνθρωπο του, ανεξάρτητα που πιστεύει, ανήκει κοινωνικά-πολιτικά-οικονομικά-εθνικά. Διηγείται ο Χριστός λοιπόν στο ευαγγέλιο πως θα σωθούν εκείνοι που Τον έδωσαν να φάει, Τον ξεδίψασαν, Τον φιλοξένησαν στο σπίτι τους, Τον έντυσαν, Τον επισκέφτηκαν όταν αρρώστησε, Τον επισκέφτηκαν στην φυλακή. Και θα ρωτήσουν οι δίκαιοι, πότε σε είδαμε σε όλα αυτά; Κι ο Χριστός θα τους πει ‘’Αλήθεια σας λέω, ό,τι κάνατε σε ένα από τούτους τους ασήμαντους αδελφούς μου, σ’ εμέ το κάνατε’’ (Ματθ. 25, 40).

Ο ασήμαντος αδελφός είναι ο φτωχός, εκείνος που πεινάει, ο ξένος, εκείνος που δεν έχει ρούχα να φορέσει, ο άρρωστος, ο φυλακισμένος, ο κάθε ένας που πάσχει, ο ασήμαντος, εκείνος που δεν του δίνουμε σημασία, ο τσαλακωμένος, ο ‘’τελευταίος’’ που θα γίνει όμως πρώτος. Ο κάθε άνθρωπος πλάστηκε ως εικόνα Θεού. Είμαστε εικόνα του ζωντανού Θεού, όχι ενός Θεού – ιδεολογία. Κι εφόσον είναι εικόνα Θεού, στο πρόσωπο του βλέπουμε τον Θεό. ‘’Τί θα αποκριθείς στον κριτή, εσύ που ενδύεις τους τοίχους και δεν ενδύεις τον άνθρωπο;’’, διερωτάται ο Μ. Βασίλειος. Ακόμη και η φιλοσοφία διά του Levinas μας λέει πως δεν μπορεί να υπάρξει ‘’γνώση’’ του Θεού αποχωρισμένη από τις σχέσεις με τους ανθρώπους. Και ποιος είναι ο Άλλος στον Levinas; ‘’Το απόλυτα άλλο’’.

Αυτός ο απόλυτα άλλος είναι το κλειδί για τον παράδεισο. Δεν μπορεί κάποιος να λέει νηστεύω, να το δείχνει, να δείχνει κουρασμένος από την νηστεία, να μην αφήνει Μ. Απόδειπνο, Χαιρετισμούς, Θεία Λειτουργία και σε όλα να συμμετέχει και από την άλλη να μην γίνεται φιλάνθρωπος και να μην ελεεί, να διχάζει ανθρώπους, να σπέρνει κακία, μίσος, να φέρεται με έπαρση, να παραβλέπει τους φτωχούς, να αρνείται την συμφιλίωση. Δεν υπάρχουν πολλοί δρόμοι για τον παράδεισο, όπως δεν υπάρχουν πολλοί θεοί. Ένας είναι ο Θεός και έχει ενσαρκώσει τον τρόπο Του μέσα στην ιστορία. Ο Χριστός λέει για την συμφιλίωση με τον άλλον: ‘’Εάν, όταν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, τότε άφησε το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο και πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και τότε έλα να προσφέρεις το δώρο σου’’ (Ματθ. 5, 23-24).

Ο Χριστός απογοητεύει τις φωνές που πιστεύουν πως κρατούν την σωτηρία καλά στα χέρια τους ως ατομικό κατόρθωμα και όχι ως σύνολη διάθεση μιας κοινωνικής και φιλάνθρωπης πορείας και μετοχής. Φάγανε ήττα όσοι νομίζουν πως η διαφημιζόμενη θρησκευτικότητά τους, τους κλώτσησε στον παράδεισο. Δεν είναι ατομικό δικαίωμα ο παράδεισος, ούτε προσωπικό κεκτημένο. Είναι δωρεά. Δωρεά προς την ανθρώπινη αναξιότητα, δωρεά ακατάληπτη, άρρητη, ακατανόητη. Δωρεά που την δίνει ο Θεός. Ο Χριστός τσακίζει την νενομισμένη αντίληψη των ευσεβών και πρώτων μέσα από το ευαγγέλιο. Δεν λογαριάζει την ατομική τους ευλάβεια, τα ατομικά πνευματικά τους κατορθώματα. Το παιχνίδι παίζεται με άλλους όρους. Ευτυχώς ο Θεός βάζει τους όρους αυτούς. Και αυτοί είναι οι όροι και οι προϋποθέσεις του ευαγγελίου της Κυριακής. Ας Του αφήσουμε τουλάχιστον αυτό το δικαίωμα.

Το Ευαγγέλιο της Κυριακής αναφέρεται σε μία ακόμη παραβολή∙ την παραβολή του ασώτου υιού (Λουκ. 15, 11-32). Ο πατέρας της παραβολής δέχεται τον υιό του που τον έχει εγκαταλείψει, έχει ζήσει με άσωτο τρόπο χρησιμοποιώντας την περιουσία του πατέρα και στο τέλος χωρίς καμία οικονομική υποστήριξη επιστρέφει στον πατέρα. Πόση στεναχώρια βίωσε ο πατέρας τη στιγμή που ο υιός του, ζήτησε από τον ίδιο το μερίδιο που του αναλογεί για να φύγει στα ξένα;

Ο υιός της παραβολής αφού ξόδεψε τα πάντα, σκέφτηκε να επιστρέψει στον πατέρα του. Η επιστροφή εγείρει ερωτήματα. Αναζητά επιτακτικά ακραιφνείς απαντήσεις, απαντήσεις δεκτικές μιας εμβάθυνσης στο μυστήριο της οντολογικής μεταμόρφωσης του υιού. Γιατί γύρισε στον υιό ο πατέρας; Επειδή ξόδεψε όλη την περιουσία και δεν μπορούσε να ζήσει αλλιώς; Επειδή βρέθηκε στα δύσκολα; Επειδή απέκτησε συναίσθηση της ασωτίας του; Κι αν η συναίσθηση αυτή εμφορούταν από μία συναισθηματική έξαρση, έναν ακροβατικό συναισθηματικό παρορμητισμό; Η παραβολή μας βεβαιώνει για κάτι πολύ σημαντικό. ‘’Τότε συνήλθε στον εαυτό του’’ και επέστρεψε στον πατέρα του λέγοντας του ‘’αμάρτησα κατά του ουρανού και ενώπιον σου, δεν είμαι πλέον άξιος να ονομάζομαι υιός σου’’ (Λουκ. 15, 17-19).

Ας δούμε στον πατέρα τον Θεό Πατέρα και στον υιό τον κάθε άνθρωπο. Πόσες φορές μας ευεργετεί ο Θεός; Μας δίνει ευλογίες, τις οποίες δεν αξίζουμε. Δεχόμαστε τις ευεργεσίες. Όχι, όμως πάντοτε. Πώς ανταποκρίνεται ο άνθρωπος; Συνάπτει σχέση με τον Θεό; Αναγνωρίζει πως όλα όσα έχει, του τα έχει δωρίσει ο Θεός; Ο άνθρωπος πολλές φορές σηκώνεται και φεύγει από τη σχέση αυτή. Εγκαταλείπει τον Θεό. Άλλες φορές επιστρέφει, άλλες πάλι όχι. Έτσι ενεργεί ο άνθρωπος. Πολλές φορές καθίσταται αχάριστος απέναντι στον Θεό, απέναντι στους συνανθρώπους του. Κι ο Θεός; Πώς ενεργεί; Μήπως έχει πολλές επιλογές; Γνωρίζουμε πως στον Σταυρό δεν υπάρχει άνετη θέση. Αυτή είναι η στάση του Θεανθρώπου. Ελπίζει, υπομένει, ταπεινώνεται, συγχωρεί, έχει αμέτρητο έλεος και φιλανθρωπία άρρητη. Αυτός είναι ο τρόπος του Θεού Πατέρα.

Ο άνθρωπος δραπετεύει από την σχέση με τον Πατέρα. Πολλές φορές. Κι όταν επιστρέφει, πάντοτε ο Πατέρας τον δέχεται. Δεν θέτει όρια και κριτήρια ο Θεός. Το μοναδικό Του μέτρο, κριτήριο και προϋπόθεση είναι η αγάπη. Αυτές είναι οι ‘’αντοχές’’ του Θεού. Εκτός κι αν ο άνθρωπος δεν θέλει να σωθεί ποτέ και εμμένει σε μία άρνηση του Θεού. Ακόμη και τότε δεν εκδικείται ο Θεός, δεν τιμωρεί όπως ακούγεται να λένε διάφορες φωνές εντός των τειχών της Εκκλησίας. Ας κρατήσουν την τιμωρία για τον εαυτό τους. Ο Θεός έχει άλλον τρόπο και βαδίζει άλλον δρόμο. Διαφορετικό από τις ανθρώπινες αντιλήψεις, μακριά από την κοσμικότητα της κτίσης αυτής. Ο όσιος Μάξιμος Ομολογητής στα Κεφάλαια περί Αγάπης σημειώνει πως ‘’τόν δέ φαῦλον, δι᾿ ἀγαθότητα ἐλεεῖ, καί ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ παιδεύων ἐπιστρέφει’’.

Βάζει δύσκολα στον Θεό ο άνθρωπος. Και παίζει με την σωτηρία του. Την εξωθεί στα άκρα. Δεν ξεκινάει από την αγάπη, αλλά ο ίδιος την ίδια στιγμή απαιτεί αγάπη, κάποιες φορές. Άλλοτε, έχει την αίσθηση πως πιστεύει πραγματικά με όσα κάνει και πως οι άλλοι φταίνε πάντα, ο πατέρας ή ο γιος ή ο διπλανός, αλλά ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς με σαφή λόγο ξεκαθαρίζει τα πράγματα∙ η πίστη ωφελεί, ένα κάποιος πολιτεύεται κατά συνείδηση και καθαρίζει τον εαυτό του μέσα από την εξομολόγηση και την μετάνοια. Δεν μπορείς να εγκαταλείπεις τους γονείς σου στο γηροκομείο και να χαίρεσαι με όσα σου δώρισαν όλα αυτά τα χρόνια. Είσαι σάρκα από τη σάρκα τους και αίμα από το αίμα τους. Ο Θεός ευλογεί τους ανθρώπους που σέβονται τους γονείς και διακονούν τους γονείς. Δεν μπορείς να ησυχάζεις μέσα σου την στιγμή που ο γιος σου ή η κόρη σου δεν μιλάνε μεταξύ τους ή εσύ με κάποιο παιδί. Ούτε όταν τα αδέλφια δεν θέλουν να δουν το ένα το άλλο. Δεν υπάρχει ευλογία Θεού στην περίπτωση αυτή. Ο δρόμος της σωτηρίας είναι ο άλλος. Τίποτε παραπάνω και τίποτε λιγότερο. Αυτό λέει όλο το ευαγγέλιο. Παρατημένοι γονείς, μαλωμένα αδέλφια, μαλωμένοι γονείς με τα παιδιά και άλλα πολλά δυσάρεστα επιβεβαιώνουν την ασχήμια και το δράμα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Αυτό το ανθρώπινο πρόσωπο, απώλεσε την ωραιότητα, έκλαψε στις χαρές των άλλων και έστησε χορό στις δυστυχίες τους. Στην Εκκλησία υπάρχει μία όμορφη λέξη, ελκυστική, που γίνεται ελκυστικότερη και ένα ολάκερο βίωμα, μία ζωντανή εμπειρία, όταν εισέρχεται στην καρδιά του ανθρώπου. Είναι η λέξη μετάνοια. Ο άνθρωπος έγινε πολύ σκληρός, εχθρικός, ένας σκέτος μόνος. Δεν θα επιβιώσει έτσι. Θα βρίσκει παντού και πάντα αδιέξοδα. Δεν βλέπετε πόσο δυστυχισμένοι έγιναν οι χριστιανοί; Στην Ανάσταση πενθούν ακόμη. Μέσα στην ζωή της Εκκλησίας υπάρχουν βήματα που οδηγούν στον Θεό. Υπάρχει η μετάνοια, η συγχωρητικότητα, το έλεος, η φιλανθρωπία, η σιωπή, ο πνευματικός. Υπάρχει και η επιστροφή. Το Ευαγγέλιο είναι γεμάτο από τέτοια πρόσωπα. Κι ο Θεός πάντα περιμένει την μετάνοια του ανθρώπου. Και μετά; Ε, στήνεται κι ένας πανηγυρικός χορός στους ουρανούς και ο άνθρωπος γεμίζει από Θεό.

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ Σταγών & Μετεώρων

Το ευαγγέλιο της Κυριακής έχει την αναφορά του στο ζήτημα αυτό.

Γράφει ο Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Ο Χριστός αναφέρεται στην παραβολή των ταλάντων (Ματθ. 25, 14-30). Με λίγα λόγια κάποιος που έφυγε σε ταξίδι έδωσε σε τρεις ανθρώπους τάλαντα. Άλλος είχε πέντε τάλαντα και κέρδισε άλλα πέντε, άλλος δύο και κέρδισε άλλα δύο και ο τρίτος ένα τάλαντο και το έκρυψε στη γη. Οι δύο πρώτοι αύξησαν τα τάλαντα, όχι όμως και ο τρίτος. Όταν επέστρεψε ο ταξιδευτής, επιδοκίμασε τους δύο πρώτους για την προσπάθειά τους να αυξήσουν τα τάλαντα. Τον τρίτο όμως τον ονομάζει στην παραβολή πονηρό και οκνηρό.

Στην ευχή του Τρισαγίου ύμνου, κατά τη Θεία Λειτουργία, ο λειτουργός διαβάζει: ‘’Ὁ Θεὸς ὁ ἅγιος, ὁ ἐν ἁγίοις ἀναπαυόμενος… ὁ κτίσας τὸν ἄνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα σὴν καὶ ὁμοίωσιν καὶ παντί σου χαρίσματι κατακοσμήσας’’. Ο Θεός έδωσε χαρίσματα (τάλαντα) στον κάθε άνθρωπο. Ακόμη κι όταν ασθένησε η προαίρεση του, δεν χάθηκαν οι δωρεές του Θεού. Ο Θεός εξακολουθεί να δωρίζει ευλογίες στον άνθρωπο, χωρίς όμως ποτέ να παραβιάζει την ελευθερία. Είναι πολύ σημαντικό το γεγονός αυτό. Καταλυτικό και απόλυτο. Οποιοσδήποτε έχει δεχθεί την επίσκεψη του Θεού στη ζωή του. Ανεξαιρέτως. Όπου κι αν ανήκει, όπου κι αν πιστεύει.

Μένει να δούμε αν ο άνθρωπος ανταποκρίνεται στο κάλεσμα αυτό. Ας μην δούμε το γεγονός της δωρεάς ως ένα γεγονός υποχρεωτικής ανταπόκρισης από τη μεριά του ανθρώπου, αλλά ως γεγονός αυτεξούσιας εισχώρησης στο θέλημα του Θεού, ως γεγονός σχέσης. Μην ξεχνώντας παράλληλα πως η δωρεά σημαίνει έκφραση του θείου θελήματος. Κι όταν εκφράζεται το θέλημα αυτό σε σχέση αναλογική (κατά Μάξιμο Ομολογητή) μεταξύ Θεού – ανθρώπου, τότε έχουμε να κάνουμε με μία σχέση που συνάπτεται. Ο Θεός παραχωρεί, ο άνθρωπος δέχεται. Υπάρχουν δύο πρόσωπα. Πρόσωπα σε σχέση. Το θέμα μας είναι αν αυτή η σχέση αναπτύσσεται, εξελίσσεται. Ανταποκρίνεται ο άνθρωπος; Δεν ανταποκρίνεται; Όπως και να έχει, η αντίδραση του Θεού είναι αναλογική. Κινείται όσο Του επιτρέπεις να κινείται. Αν πεις, κοίτα δεν θέλω άλλο, τι σε νοιάζει Εσένα και μου δίνεις, ο Θεός δεν ανταποκρίνεται. Φτάνει μέχρι εκεί που Του επιτρέπεις. Αυτή είναι η ευλογία και η κατάρα της ελευθερίας που μας παραχώρησε.

Υπάρχουν άνθρωποι που αναγνωρίζουν και δέχονται τα χαρίσματα. Αυτά τα αυξάνουν. Για παράδειγμα, δίνει ο Θεός στον άνθρωπο την δυνατότητα να έχει διάκριση. Αυτή η διάκριση συμπεριφέρεται με αναλογικό τρόπο. Δεν μένει ανενέργητη. Εκείνος που διακατέχεται από διάκριση γνωρίζει να σιωπά, να υπομένει, να συγχωρεί, να αγαπάει. Δεν υπάρχει αγάπη χωρίς διάκριση. Χωρίς διάκριση η αγάπη είναι το απόλυτο τίποτε. Κάθε αρετή συμπαρασύρει στο δρόμο της πνευματικότητας κι άλλες αρετές. Αυτές αυξάνει ο άνθρωπος που ανταποκρίνεται στο κάλεσμα του Θεού. Υπάρχουν όμως κι εκείνοι που αγνοούν, αδιαφορούν, αρνούνται κάτι τέτοιο. Το χάρισμα τους δεν ενεργεί και φυσικά δεν επιφέρει πνευματικό όφελος. Αλλά κι εκείνος που έχει χαρίσματα, να θυμάται πως δεν τα απέκτησε μόνος του. Όπως έλεγε ο όσιος Ιωσήφ Ησυχαστής ‘’δεν σου ζητεί περισσότερο ο Χριστός για να σου δώσει τα άγιά Του χαρίσματα· μόνο να αναγνωρίζεις ότι, ό,τι καλό και αν έχεις, είναι δικό Του’’.

Με προβληματίζουν οι άνθρωποι που δεν έχουν συνάψει σχέση με τον Χριστό, άνθρωποι που δεν εκκλησιάζονται, δεν πιστεύουν στον Θεό. Δεν με προβληματίζει η άρνηση τους. Με προβληματίζει το γεγονός της υιοθεσίας. Πιστεύω που είναι άνθρωποι με αγνά αισθήματα, αγαθή προαίρεση, αρετές και χαρίσματα, τα οποία δεν αναγνώρισαν στο πρόσωπο του Χριστού. Αν τα αναγνώριζαν θα λειτουργούσαν σε σχέση μαζί Του. Ο προβληματισμός γίνεται εντονότερος τη στιγμή που διαπιστώνει κανείς πως είναι πολλοί οι άνθρωποι αυτοί, που απλά δεν συνέβη να βρεθούν μέσα στην Εκκλησία, αλλά στέκονται επικριτικά απέναντι της ή με τρόπο αδιάφορο. Περισσότερο αδιάφορος όμως είναι ο δικός μας τρόπος εντός των τειχών της Εκκλησίας. Ίσως πιο προβληματικός και φυσικά θεωρώ κάποιες φορές ισχυρά νευρωτικός. Αυτοί οι άνθρωποι απουσιάζουν. Χρειάζονται ένα νεύμα, ένα κάλεσμα. Όχι για να γεμίσουν τις θέσεις ενός ναού∙ αρκετά γέμισαμε από θρησκευτική υποκρισία. Τους ανθρώπους αυτούς τους εισάγεις στη ζωή της Εκκλησίας και ολοκληρώνονται. Έτσι, από καλοί άνθρωποι γίνονται καλοί χριστιανοί. Όμως χρειάζονται πρόσωπα, χρειάζονται αφορμές, χρειάζονται τρόπο, τον τρόπο αυτό που καθορίζει τα πράγματα.

Γεμίσαμε με τύψεις, φοβίες κι ενοχές τους ανθρώπους. Τους ταλαιπωρήσαμε υπαρξιακά. Παίξαμε με τα όρια τους. Τους μιλήσαμε περισσότερο για την τιμωρία και την κόλαση παρά για τον Θεό. Εισήλθαμε στη ζωή τους για να τους ελέγχουμε. Εκμεταλλευτήκαμε τη συνείδηση, την πίστη τους και αδειάσαμε τις ελπίδες τους για κάτι καλύτερο, αγιότερο. Μήπως ήρθε η στιγμή να διακρίνουμε τα χαρίσματα τους και να τα φτάσουμε στον Θεό; Να σοβαρευτούμε μέσα στην Εκκλησία. Αυτοί οι άνθρωποι αναζητούν την ύπαρξη τους. Όλα τα άλλα είναι δικαιολογίες και υπεκφυγές.

Πόσες γιορτές έχουν περάσει; Πόσες μορφές αγίων παρελαύνουν σε κάθε εορταστικό κύκλο; Λόγοι, νοήματα, περιεχόμενα και συσχετισμοί σε μία εποχή που αρνείται να αντιληφθεί το γεγονός της οποιασδήποτε σάρκωσης ενός λόγου με περιεχόμενο αγιοσύνης.

Γράφει ο Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Έχω την αίσθηση πως αν οι Πατέρες κατέβαιναν από τις αγιογραφίες της κόγχης, του κυρίως ναού, των κιόνων, θα ζητούσαν επιτακτικά την επάνοδο τους στο αρχικό κάλλος. Πού να κατέβει ο Μ. Βασίλειος από την κόγχη του Βήματος; Για να νιώσει το ενοχικό σκούντημα ανυποψίαστων χριστιανών που κατέστησαν σύγχρονοι αιρετικοί, ειδωλοποιώντας μορφές και εξαίροντας τον φόβο και τον τρόμο στη θέση της αντοχής και των θεολογικών ακροβασιών, όπως θα ‘λεγε ο Γρηγόριος Θεολόγος; Γιατί να αφήσει τη θέση του ο Ιερός Χρυσόστομος; Για να λάβει τη θέση του ένας ακόμη γέροντας – θρησκευτικός γκουρού – προφητολόγος που χειροκροτείται από την ανερυθρίαστη καταθλιπτική μανία ανέραστων χριστιανών που κατήργησαν τη ζωή του θαύματος και της ελπίδας; Γιατί οι Πατέρες να αφήσουν την άνεση μιας άλλης βιοτής; Μήπως έχουν σκοπό οι θιασώτες του αδυσώπητου νόμου και του επίσημου ηθικισμού να δεχτούν τσαλακωμένους και ανένταχτους;

Εξάλλου, αν οι Πατέρες άφηναν για λίγο τη θέση που τους έχει κατατάξει, μέσα στον εκκλησιαστικό χώρο, η συνείδηση του εκκλησιαστικού σώματος, πολύ φοβάμαι πως οι χειροκροτητές τους και βασανιστές αλλότριων συνειδήσεων θα τους καλούσαν επιτακτικά να εισχωρήσουν σε μία ακόμη ευλαβή θρησκευτική οργάνωση, αδελφότητα, σωματείο (αποκομμένου από την επισκοπική πατρότητα και μητροπολιτική αλήθεια), η οποία ενθαρρύνει τον φανατισμό  με ακαλλιέργητο γνήσιο εκκλησιαστικό ήθος. Αυτά δεν αντέχονται. Τέτοια θα συναντούσαν οι Πατέρες και θα έφριτταν με τις βασανιστικές κακεντρέχειες των οποιονδήποτε ευλαβών και φρονίμων που ποτέ τους δεν έμαθαν παρά να περιεργάζονται ακόμη δολιότερες μορφές θρησκευτικές υποκρισίας.

Αμφιβάλλω αν όλα αυτά αποτελούν πτυχές ενός σοβαρού μελετητή των Πατέρων και των συγγραμμάτων τους. Δεν είναι παίξε γέλασε να ακροβατείς μεταξύ αμφιβολίας, στοχασμού και αλήθειας. Είναι λεπτά τα όρια. Οι σχέσεις αντίθετες. Αν μελετήσει κανείς τους Πατέρες θα διαπιστώσει την ευλάβεια τους απέναντι στο μυστήριο του Θεού, της ζωής, του ανθρώπου, ολάκερης της κτίσης. Αλλά, παράλληλα, θα αντιληφθεί και τη σοβαρότητα με την οποία οι Πατέρες αντιμετωπίζουν κάθε μεταφυσική αγωνία. Οι Πατέρες δεν είναι μόνο αντιαιρετικοί λόγοι, διαμάχες, ομολογία πίστεως και καταδίκες. Ο πατερικός λόγος φημίζεται για τη σοβαρότητα του. Κι έτσι είναι. Διεισδύει στα μύχια της ανθρώπινης ύπαρξης, αναδεικνύει το πολυδιάστατο και ταυτόχρονα ενιαίο του ανθρωπίνου προσώπου, καταφάσκει στον μεταφυσικό οπτιμισμό του επίκαιρου ανθρωπίνου στοχασμού. Λόγος που τσακίζει την πλεονεξία, την συνειδητή επιμονή στην αμαρτία, την κατάκριση, την καταδίκη του άλλου, το ειδεχθές της ανθρώπινης παρουσίας σε ζωές, συνειδήσεις. Αρκεί ένας Μ. Βασίλειος για να κατανοηθεί η κοινωνική δικαιοσύνη κι ένας Μάξιμος Ομολογητής για να ξεκινήσει ο άνθρωπος την ασκητική της αγάπης. Μέχρι να έρθει ένας Γρηγόριος Νύσσης και να απογειωθεί στα ουράνια το γεγονός της σωτηρίας. Αν ο Μ. Αθανάσιος και ο Κύριλλος Αλεξανδρείας , που γιορτάζουμε σήμερα, κατάφεραν σπουδαία πράγματα είναι γιατί μέσα από την υπεράσπιση του προσώπου του Θεανθρώπου και της Θεοτόκου ενέταξαν την κατάφαση του Θεού στην ανθρωπινότητα και δη σωματικότητα.

Από την άλλη, εκτός της περιοχής και των ορίων των Πατέρων, ο γεροντισμός αποτελεί αίρεση. Δεν υφίσταται πιο λυσσαλέα επιδίωξη από την επιβολή στο ανθρώπινο πρόσωπο και την ειδωλική εικόνα ανθρώπων με σάρκα κι αίμα. Αυτή η τάση δημιουργίας οπαδών καθώς και η τάση των οπαδών που ειδωλοποιούν τον δικό τους γέροντα (κάνοντας κακό πολλές φορές σε άγιες μορφές γερόντων), αποβαίνει καταστροφική όταν ο Χριστός παραγκωνίζεται. Η απόλυτη απογύμνωση της ανθρώπινης ελευθερίας και ο κορεσμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας από δουλικές κραυγές αυτοερωτισμού. Αυτή η τρομακτική ωραιοπάθεια που κατηγορεί την ευσέβεια για την αμαρτία της σιωπής και της πραότητας, αρνείται να δεχτεί την υπακοή στον Επίσκοπο. Πόσο δε μάλλον να αναπαυτεί στην πατρότητα του επισκοπικού προσώπου. Έτσι, δημιουργεί δικά της καταστατικά και κινείται σε αχαρτογράφητα θεολογικά νοήματα.

Οι Πατέρες όχι μόνο απουσιάζουν από τη σύγχρονη εποχή, αλλά κι επιλέγονται κατά το δοκούν. Στη σύγχρονη αντίληψη, οι θέσεις έγιναν αντιθέσεις και οι συνθέσεις αποσύνθεσαν το νόημα της γιορτής. Εκείνης της ιεράς πανήγυρης που με ανεπτυγμένα τα πνευματικά της αισθητήρια κρατάει από τον καρπό το ανθρώπινο χέρι, δίνοντας ελπίδα κι ανάσταση. Κατά τέτοιο τρόπο βαδίζουν οι Πατέρες. Και σήμερα αυτό θα έπρατταν. Θα έβγαιναν στην κοινωνία και θα καλλώπιζαν μεταμορφωτικά την ασχήμια. Γνωρίζοντας τον τρόπο. Ενδύοντας τον μόχθο. Καλλιτεχνώντας τους ήχους της κοινωνίας, τις μορφές των απρόσωπων σκιών. Ειδάλλως, αν αντιλαμβανόμαστε αλλιώς τους Πατέρες, όπως λέει και η Μιρέλα Πάσχου ‘’εγώ να λέω μίλα ρε, κ αυτός να λέει Μιρέλα’’.

Το θέμα είναι η εορτή; Κάποιος πρέπει να τεθεί στο κέντρο. Αυτός είναι ο Χριστός, προφανώς. Κι ο Χριστός με τη σειρά Του δίνει προτεραιότητα στον άνθρωπο. Και συγκεκριμένα στον πάσχοντα άνθρωπο. Εξάλλου, όσα έγινε κι έπαθε ο Θεάνθρωπος δεν τα έπαθε για τον Εαυτό Του, ούτε για να αποδείξει κάτι.

Δεν σταματούν όμως εκεί τα Χριστούγεννα. Η Εκκλησία έχει βαθιά φιλοσοφία στη λειτουργική και πνευματική της ζωή. Δεν θα την βρείτε σε κανένα φως του διαφωτισμού. Δεν δίνει πνεύμα για το πνεύμα, αλλά εμφορείται μιας ανυπέρβλητης πνευματικότητας, που λειτουργεί όμως ως αντίληψη των ένσαρκων αποκαλυπτικών μυστηρίων. Η φιλοσοφία της ζωής αυτής είναι πως όλα γίνονται για τον αγιασμό, την εξύψωση του ανθρωπίνου προσώπου. Ο άνθρωπος στο κέντρο. Όχι, ο Θεός στο κέντρο. Μα, ο Θεός αποκαλύπτεται για να πλουτίσει ο άνθρωπος. Δεν ζητάει κεντρικό ρόλο ο Θεός. Ρίχνει τα φώτα στον άνθρωπο. Για εκείνον δεν ενανθρώπισε;

Μέσα στη ζωή της Εκκλησίας δεν υπάρχει τίποτε το ατομικό. Υφίσταται μία κοινότητα, μία κοινωνία προσώπων που λατρεύει τον Θεό. Αυτά κοινωνούν μεταξύ τους αλλά και με τον Θεό. Κάθε τι μέσα στην Εκκλησία αποτελεί έργο ενός συνόλου και δεν θεωρείται ποτέ ως ατομική αγωνία. Στην Εκκλησία ζεις για τον άλλον. Ελεείς τον άλλον. Γίνεσαι φιλάνθρωπος με τον άλλον. Αυτός είναι ο δρόμος του παραδείσου. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος εκτός από την θεώρηση του άλλου ως εικόνα του Θεού, ως συν-δημιούργημα μου.

Η εορτή των Χριστουγέννων θεωρείται φιλανθρώπως. Αυτός είναι ο τρόπος της Εκκλησίας. Και είναι πάντοτε αυτός ο τρόπος που καθορίζει τα πράγματα. Είναι ο δρόμος μαζί με τον άλλον. Χωρίς τον άλλον δεν υπάρχει δρόμος, διάβαση, συγχώρεση. Ο τρόπος της εορτής των Χριστουγέννων είναι η φιλανθρωπία. Η σκέψη του άλλου, η αντίληψη περί του άλλου, ο τρόπος μου στον τρόπο του άλλου. Αυτό κι αν είναι άδειασμα. Μήπως ο Θεός αυτό δεν ενήργησε;

Στο ευαγγέλιο της Κυριακής των Απόκρεω (Ματθ. 25, 31 – 46) ο Χριστός αναφέρεται στην φιλανθρωπία ως το κλειδί του παραδείσου. Δεν ξεκλειδώνει ο παράδεισος μέσα από την ατομική θεώρηση της πίστης. Τότε η πίστη καταντά θρησκεία. Ο δρόμος του παραδείσου είναι ο δρόμος του κάθε ανθρώπου που πάσχει, που δοκιμάζεται, που έχει ελλείψεις. Η ελεημοσύνη δεν αποτελεί μία ηθικιστική επιταγή, αλλά ούτε μία ευσεβιστική ενέργεια. Αποτελεί τρόπο ύπαρξης. Η φιλανθρωπία είναι ο κατεξοχήν τρόπος ύπαρξης. Δεν είναι μόνο η ελεημοσύνη με την έννοια της παροχής χρημάτων σε κάποιον που τα έχει ανάγκη. Είναι τρόπος ζωής, το πώς της προσωπικής ύπαρξης στην ύπαρξη του άλλου. Αυτό είναι που λειτουργεί καταλυτικά μέσα στη λατρεύουσα κοινότητα.

Η αντίληψη πολλών διακατέχεται από μονοφυσιτικό τρόπο. Νηστεία, προσευχή, εγκράτεια και όλα τακτοποιημένα. Δεν λειτουργεί έτσι ο Θεός. Ο Χριστός έχει για φίλους του ατακτοποίητους και τσαλακωμένους. Στο Ευαγγέλιο, στέκεται με φιλάνθρωπο τρόπο απέναντι στους πάσχοντες και τους ελεεί. Όταν ο χριστιανός μένει στους τύπους, βολεύεται στην ατομική του ευσέβεια, τότε καταργεί το πρόσωπο του άλλου και αλλοιώνει μία προοπτική κοινής συνύπαρξης στο εκκλησιαστικό σώμα. Δεν μπορεί να υπάρξει καμία εορτή απούσης της φιλανθρωπίας, της ελεημοσύνης.

Ο δρόμος της φιλανθρωπίας έχει ευθύνη. Αναλαμβάνεις τον άλλον, τον ξένο, τον απόλυτα άλλο. Δεν συγχωρούνται υπεκφυγές, τη στιγμή που εδραιώνεται η πίστη πως ο δρόμος για τον παράδεισο αποτελεί προσωπική υπόθεση. Ποτέ δεν ήταν προσωπική υπόθεση. Τα λέει αυτά ο Μ. Βασίλειος σε ομιλία του σχετική με την παραβολή του άφρονα πλουσίου: ‘’Τώρα δεν είσαι κατσούφης και αποκρουστικός, αποφεύγων τις απαντήσεις μη τυχόν κάπου αναγκασθείς να βγάλεις έστω και λίγο από τα χέρια σου. Μία λέξη γνωρίζεις∙ δεν έχω∙ ούτε θα δώσω, διότι είμαι πτωχός. Πράγματι πτωχός είσαι και στερείσαι από όλα τα αγαθά. Πτωχός από φιλανθρωπία, πτωχός από πίστη στον Θεό, πτωχός από ελπίδα αιώνια. Κάνε συμμέτοχους στα σιτηρά τους αδελφούς. Αυτό που αύριο σαπίζει, δώσε το σήμερα στον έχοντα ανάγκη. Η πιο χειρότερη μορφή της πλεονεξίας είναι το να μην δίνει κανείς στους ενδεείς ούτε από αυτά που φθείρονται’’.

Η φιλανθρωπία δεν εξαντλείται αποκλειστικά στα χρήματα. Δεν είναι τόσο φθηνά τα σημεία της. Είναι ένας τρόπος ύπαρξης στον τρόπο που υπάρχει ο άλλος, στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο άλλος. Είναι ο μόνος δρόμος για τον παράδεισο. Ο άλλος. Το αν ο Χριστός είναι μία ‘’φύσις του Θεού Λόγου σεσαρκωμένη’’, δεν έχει καμία απολύτως σημασία, ένα δεν ιδωθεί στο πρόσωπο του άλλου.

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Αυτό που δεν θα αντιληφθεί ποτέ το εκ του κόσμου τούτου πολιτειακό σώμα, καθότι οι ντιρεκτίβες του αντιμετωπίζουν το εκκλησιαστικό σώμα ως θρησκειοποιημένη ομήγυρη, έρχεται με σαφή και κομψό τρόπο να το διευθετήσει ο Χριστός στο ευαγγέλιο της Κυριακής (Λουκ. 14, 16 – 24).

Ο Χριστός απευθύνει πρόσκληση. Πρόσκληση σε Δείπνο. Ένα δείπνο αλλιώτικο, ασυνήθιστο, πνευματικά ‘’εκκεντρικό’’. Ο Χριστός καλεί σε δείπνο πρόσωπα. Όμως, καθένας από αυτούς είχε και μία δικαιολογία ώστε να μην παρευρεθεί σ’ αυτό. Ο οικοδεσπότης οργίζεται. Στέλνει τον δούλο στους δρόμους, στις πλατείες για να φέρει στο δείπνο φτωχούς, ανάπηρους, χωλούς, τυφλούς. Υπάρχει κι άλλος χώρος στο δείπνο. Ο οικοδεσπότης καλεί κι άλλους και καταλήγει σε μία υπενθύμιση∙ κανένας από αυτούς που είχαν προσκληθεί δεν θα γευθεί το δείπνο.

Η παραβολή αυτή αναφέρεται στις δωρεές του Θεού που θα γευθεί ο άνθρωπος στη Βασιλεία Του. Έχει όμως και μία προέκταση με επίκαιρες σκέψεις και νοήματα. Ο Χριστός καλεί σ’ ένα ακόμη Μυστικό Δείπνο, που φανερώνεται, καταφατικά, σε πρόσωπα, διαθέσεις, τρόπους. Αυτό το Δείπνο διαφέρει από κάθε κοσμικό δείπνο. Δεν είναι ένα ακόμη πλατωνικό Συμπόσιο, όπου οι συνδαιτυμόνες αναζητούν τη φύση του έρωτα. Το Δείπνο αυτό έχει όμως έρωτα. Έχει σχέση. Με άλλα λόγια έχει πρόσωπα. Δεν υφίσταται δείπνο χωρίς πρόσωπα, όπως και δεν υφίσταται σχέση χωρίς ελευθερία. Είναι αλληλένδετα στοιχεία μιας κοινής κατάληξης, της ύπαρξης του ανθρώπου και της χαρισματικής συνύπαρξης του ανθρωπίνου προσώπου στο πρόσωπο του Χριστού.

Ο Χριστός καλεί τον άνθρωπο να συμμετέχει στην Θεία Ευχαριστία. Ο άνθρωπος έχει πολλούς λόγους όμως να απουσιάζει. Είτε από άγνοια, είτε από έλλειψη, είτε από φοβίες, είτε από άρνηση, επιδίδεται σε μία πνευματική ακαμψία, που εμφαντικά σηματοδοτεί ανθρωπολογική αμηχανία. Πρόκειται για υπαρξιακή αφασία ενώπιον μιας ουσιαστικής μετοχής, μιας μετοχής στο μυστήριο του σαρκωμένου Θεού, ‘’οὐχ ὡς ἐν συμβόλοις’’, αλλά ‘’πράγματος ταυτότης’’, όπως θα ‘λεγε και σήμερα ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας.

Αυτό το Δείπνο φοβίζει. Φοβίζει όσους απειλούνται από ασθένειες, ιούς. Έτσι, τους οδηγεί σε οπισθοχώρηση, αναμέτρηση με την περατότητα των εννοιοκρατικών σημείων του φόβου και του τρόμου, τα οποία εν τέλει σηματοδοτούν την κάθοδο του ανθρώπου στον Άδη. Και κάθε παραμονή στον Άδη μόνο φόβο και απογοήτευση μπορεί να επιφέρει. Μάλιστα δε η πολιτειακή νοοτροπία, στις μέρες μας, για να δείξει πως γνωρίζει την εκκλησιαστική γλώσσα, αρέσκεται να φλερτάρει με όρους όπως το ‘’δόγμα’’, αγνοώντας πως το δόγμα σημαίνει πρώτα την ζωή.  Αυτή την ζωή που βίωναν οι πρώτοι χριστιανοί που μετείχαν χωρίς φόβο και πάθος στο Δείπνο. Αυτό το Δείπνο δεν είναι η καταδίκη του ανθρωπίνου προσώπου, όμως κάλλιστα θα μπορούσε να συνηγορήσει στην καταδίκη του ανθρωπίνου τρόμου. Κι όταν ο τρόμος κυριαρχεί, απουσιάζει ο τρόπος, απουσιάζει η σχέση.

Ο Χριστός δεν δίνει ιδεολογία στον άνθρωπο. Δίνει τη Σάρκα Του. Δίνει το Αίμα Του. Δίνει την ύπαρξη Του. Την δίνει όμως σε σχέση. Την δίνει σε πρόσωπα που καταφάσκουν στο πρόσωπο Του μέσα από την ελευθερία σχέσης. Αυτή η σχέση έχει να κάνει με πρόσωπα. Δεν κοινωνούν άτομα. Τα άτομα μένουν στο άτμητο τους απωθημένο. Κοινωνούν πρόσωπα. Σε σχέση αγάπης, ελευθερίας και συνεργίας. Αυτή η σύναψη σχέσης σημαίνει τον έρωτα, τον κατεξοχήν έρωτα, τον Χριστό. Μην σας σκανδαλίζει η λέξη. Αρκετά με τα δήθεν και υποτιθέμενα. Το Δείπνο σημαίνει τον έρωτα. Τον έρωτα του Θεού προς τον άνθρωπο και τον έρωτα του ανθρώπου προς τον Θεό.

Η Θεία Ευχαριστία που δεν εμφορείται από ιδεολογικές τοποθετήσεις και φιλοσοφικούς στοχασμούς, δεν απαιτεί τίποτε από τον άνθρωπο. Ο Χριστός δίνεται στους ανθρώπους για να αποκτήσουν αιώνια ζωή. Η Θεία Ευχαριστία στη ζωή της Εκκλησίας δεν αποτελεί ένα αίσθημα φυγής από την κοσμική ματαιότητα, μήτε μία συναισθηματική έξαρση γιορτινών ημερών, παρασυρμένων από τις φολκλορικές διαθέσεις ενός γιορτινού κλίματος. Είναι χαρά. Τα πάντα είναι γιορτή. Σαν ιερά πανήγυρη διακριτικών χορευτικών κινήσεων στο πέπλο του σαρκωμένου μυστηρίου που ξετυλίγεται στον χώρο της Αγίας Τραπέζης. Ο α – νόητος βίος της πολιτειακής εξουσίας δεν θα καταφέρει ποτέ να αντιληφθεί τη σάρκωση της ατελείωτης αυτής χαράς, αφού πάντοτε και παντού θα βλέπει σχήματα και νοήματα που ερμηνεύονται με όρους κοσμικής αυτάρκειας και αυταρέσκειας.

Ο Χριστός καλεί τον άνθρωπο σε συνάντηση. Κι όταν εκείνος ανασύρει δικαιολογίες, ο Χριστός βγαίνει στους δρόμους και στις πλατείες για να συναντήσει απροϋπόθετα πρόσωπα υπό απροϋπόθετες αξιολογήσεις. Τυφλούς, ανάπηρους, μοναχικούς, ταλαίπωρους κι ό,τι άλλο μπορεί να φανταστεί ο νους. Έτσι δίνεται ο Χριστός σε όσους αναζητούν εκλεπτυσμένους τρόπους πανηγύρεως του γεγονότος της σάρκωσης. Αυτές οι μέρες δεν πρέπει να χαθούν. Η ιερά πανήγυρη στήνεται και η χαρά κοινωνείται ως σάρκωση. Αλλά και ως πάτημα του θανάτου. Ποια άλλη βεβαίωση απαιτείται για να πειστεί κάποιος;

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Η Εκκλησία πάντοτε δίνει αγίους. Δεν σταματάει ποτέ η χάρη του Θεού σε όσους δέχονται τον Θεό, πιστεύουν σ’ Εκείνον και με καθαρή καρδιά πορεύονται στα μυστήριά Του. Στις 2 Δεκεμβρίου η Εκκλησία μας εορτάζει την μνήμη του οσίου Πορφυρίου, ενός σύγχρονου αγίου.

Μεταξύ άλλων, ο όσιος διηγείται το εξής γεγονός: ‘’Μια μέρα, ένα πρωινό επροχώρησα μόνος μου στο παρθένο δάσος. Όλα, δροσισμένα από την πρωινή δροσιά, λαμπύριζαν στον ήλιο. Βρέθηκα σε μια χαράδρα. Την πέρασα. Κάθισα σ’ ένα βράχο. Δίπλα μου κρύα νερά κυλούσαν ήσυχα κι έλεγα την ευχή. Ησυχία απόλυτη. Τίποτα δεν ακουγόταν. Σε λίγο, μέσα στην ησυχία ακούω μια γλυκιά φωνή, μεθυστική, να ψάλλει, να υμνεί τον Πλάστη. Κοιτάζω, δεν διακρίνω τίποτα. Τελικά, απέναντι σ’ ένα κλαδί βλέπω ένα πουλάκι, ήταν αηδόνι. Κι ακούω το αηδονάκι να κελαηδάει, να σχίζεται, μάλλιασε, που λέμε, η γλώσσα του, φούσκωσε απ’ τους λαρυγγισμούς ο λαιμός του. Αυτό το πουλάκι το μικροσκοπικό να κάνει κατά πίσω τα φτερά του, για να έχει δύναμη και να βγάζει αυτούς τους γλυκύτατους τόνους, αυτή την ωραία φωνή και να φουσκώνει ο λάρυγγάς του! Πω, πω, πω! Να’ χα ένα ποτηράκι με νερό, για να πηγαίνει να πίνει και να ξεδιψάει! Μου ήλθαν δάκρυα στα μάτια’’.

Ο όσιος Πορφύριος δεν στέκεται με τρόπο μονοφυσιτικό απέναντι στην δημιουργία του Θεού. Όλη η δημιουργία αποτελεί ένα θείο καλλιτέχνημα. Ας θυμηθούμε τους λόγους του αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρέως και  του αγίου Γρηγορίου Θεολόγου, όπου ο μεν πρώτος χαρακτηρίζει τον Θεό ως ‘’αριστοτέχνη’’, ο δε δεύτερος ως ‘’καλλιτέχνη’’. Ο όσιος Πορφύριος φυσικά και βλέπει στον συνάνθρωπο την εικόνα του Θεού, ανακαλύπτει όμως τον Θεό ακόμη και σ’ ένα αηδόνι! Μέσα στη φύση, στην ηρεμία της φύσης, στην αγνότητα της φύσης. Και συγκινείται από το δοξαστικό του αηδονιού προς τον Θεό.

Ο καθηγητής Δογματικής του Α.Π.Θ. Χρυσόστομος Σταμούλης, σε σχετικό του κείμενο, σημειώνει: ‘’Οφείλω εξαρχής εδώ να τονίσω ότι με τέτοιες παρατηρήσεις σαν την παραπάνω του Γέροντος Πορφυρίου αισθάνεται κανείς ότι έχει να κάνει με έναν ποιητή, με ένα ταπεινό λειτουργό, δηλαδή, της αγίας ευαισθησίας. Όπου άλλωστε υπάρχει η ευαισθησία αρχίζουν και εμφανίζονται τα σημάδια της αγιότητας, ή για να το πούμε αλλιώς, η αγία ευαισθησία αποτελεί προϋπόθεση για την αγιότητα’’.

Ο όσιος Πορφύριος δεν γεννήθηκε άγιος. Η αγιοσύνη υπήρξε ένας σύνθετος καρπός της δικής του προσπάθειας, του πνευματικού αγώνα, της θεάς του άλλου ως εικόνα του ζωντανού Θεού, της αντίληψης περί του σεβασμού κάθε δημιουργήματος από τον Θεό, του αγώνα εναντίον των ψυχοφθόρων παθών. Και σ΄ όλο αυτό ήρθε η χάρη του Θεού και αναπαύτηκε στο πρόσωπο του. Εξάλλου, ο Θεός στους υπερηφάνους αντιτάσσεται, αλλά στους ταπεινούς δίνει χάρη’’ (Ιακ. 4,6). Προς κάτι τέτοιο συνηγορεί και ο Κύριλλος Αλεξανδρείας, λέγοντας πως ‘’Σκληραῖς δὲ καρδίαις ἀπαράδεκτος παντελῶς ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος’’.

Ο όσιος Πορφύριος ανακάλυπτε τον Θεό στην όλη Του αποκάλυψη∙ αποκάλυψη στην κτίστη, στον άνθρωπο, στην ιστορία, όλα δηλαδή τα συμπαρομαρτούντα της θείας δημιουργίας και εκφραστικότητας. Με τους ανθρώπους υπήρξε δίκαιος, όχι όμως αυστηρός. Όλους τους αντιμετώπιζε με πολύ αγάπη. Διακρινόταν για την λεπτότητα της ψυχής. Σε όλους έβρισκε τον τρόπο που θα τους απευθυνόταν. Δεν ήταν όλοι το ίδιο και δεν διακρίνονταν όλοι για την ίδια πνευματική ωριμότητα. Σημειώνει ο ίδιος για την ψυχή του χριστιανού: ‘’Η ψυχή του Χριστιανού πρέπει να είναι λεπτή, να είναι ευαίσθητη, να είναι αισθηματική, να πετάει, όλο να πετάει, να ζει μες στα όνειρα. Να πετάει μες στ’ άπειρο, μες στ’ άστρα, μες στα μεγαλεία του Θεού, μες στη σιωπή… όποιος θέλει να γίνει χριστιανός, πρέπει πρώτα να γίνει ποιητής. Αυτό είναι! Πρέπει να πονάεις. Ν’ αγαπάεις και να πονάεις’’.

Πολλά μπορεί να κρατήσει ο πιστός από τον όσιο Πορφύριο, αυτή την αγαθή ψυχή και αληθινό φίλο του Χριστού. Εκείνο που εκπλήσσει είναι μία σπάνια αρετή που κοσμούσε το πρόσωπο του. Είχε πολύ διάκριση απέναντι στους ανθρώπους. Αγαπούσε και είχε και διάκριση, καθότι δεν μπορείς να αγαπάς χωρίς διάκριση. Γνώριζε πως να απευθυνθεί στον κάθε πρόσωπο ξεχωριστά. Γνώριζε τον τρόπο. Δεν είχαν όλοι τις ίδιες ανάγκες, τα ίδια βιώματα και ερεθίσματα. Όλοι ξεκινούσαν από διαφορετικές αφετηρίες και ενεργούσαν έχοντας διαφορετικές αφορμές. Εκείνος όμως γνώριζε πως να πλησιάζει, πως να συμπεριφέρεται, πως να γιατρεύει, πως να συμβουλεύει. Με πολύ αγάπη και με πολύ διάκριση. Ε, αυτή η διάκριση, που απουσιάζει από πολλούς σήμερα, τον έκανε όμορφο άνθρωπο στα μάτια των συνανθρώπων του, στα μάτια του Θεού!

Ο όσιος Πορφύριος υπήρξε χαμογελαστός άνθρωπος. Πάντοτε χαμογελούσε. Είχε παιδικό χαμόγελο. Το χαμόγελο αυτό σε έλκυε. Σήμερα, οι χριστιανοί γίνονται σκυθρωποί, λυπημένοι, δυσαρεστημένοι, γκρινιάρηδες. Δεν βλέπεις χαρά στους χριστιανούς. Δεν βλέπεις δοξολογία προς τον Θεό. Δεν βλέπεις αγάπη. Δεν βλέπεις διάκριση. Δεν βλέπεις σιωπή. Ο όσιος Πορφύριος όλα αυτά τα καλλιέργησε, έτσι ώστε ακόμη και σ’ ένα αηδόνι να βλέπει τη δόξα του Τριαδικού Θεού.

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να παίζει με τη ζωή του συνανθρώπου του. Ο ιός δοκιμάζει τις αντοχές, δοκιμάζει την πίστη του ανθρώπου, την αγάπη του προς τον συνάνθρωπό του. Η διδασκαλία του ευαγγελίου, ο λόγος των Πατέρων και η παράδοση της Εκκλησίας ποτέ δεν έπαιξαν με τα όρια και τις αντοχές του ανθρώπου. Ακόμη και στις αμφιβολίες και δυσπιστίες του, με αγάπη αλλά και με παρρησία στάθηκαν.

Υπάρχουν φωνές που υποστηρίζουν πως ο ιός δεν επιβιώνει μέσα στον ναό, πως δεν κολλάς τον ιό μέσα στην Εκκλησία. Ας ξεκαθαρίσουμε τα πράγματα, ας φερθούμε με ειλικρίνεια απέναντι σε κάθε ευσεβοφάνεια και υποκρισία που απειλεί το ανθρώπινο πρόσωπο. Είναι άλλο η Θεία Ευχαριστία και άλλο ο ναός ως κτίσμα. Ο ναός είναι ένα κτίσμα, έχει υλικά στοιχεία, τα στοιχεία του προέρχονται από τούτη την κτίση. Επομένως, ως προερχόμενα από την δημιουργία, εμπίπτουν στη δυναμική της αλλοίωσης, της φθοράς. Ο ιός σαφώς και μπορεί να επιβιώσει στα πόμολα, στις καρέκλες, παντού μέσα στον ναό. Δεν είμαστε άτρωτοι.

Είναι άλλο όμως η Θεία Ευχαριστία. Ναι μεν δύο υλικά στοιχεία, ο άρτος και ο οίνος, προέρχονται από την φύση (κτιστά), αλλά μεταβάλλονται με την ενέργεια, με την χάρη του Αγίου Πνεύματος σε Σώμα και Αίμα Χριστού. Μετά τον καθαγιασμό των Δώρων εξακολουθούμε να βλέπουμε άρτο, οίνο, το Σώμα έχει τη γεύση του άρτου και το Αίμα έχει τη γεύση του οίνου (διατηρώντας τις ιδιότητές τους), όμως λειτουργούν με έναν άλλον τρόπο. Λειτουργούν με τον τρόπο του ακτίστου. Υπάρχουν με τον τρόπο του ακτίστου. Εκεί τον λόγο τον έχει το Άγιο Πνεύμα που έρχεται και μεταβάλλει τον άρτο και τον οίνο. Το είναι τους είναι ο τρόπος του ακτίστου. Εκεί, στο Σώμα και στο Αίμα δεν κολλάς κανέναν ιό, αλλά και τίποτε που να βλάπτει. Φανταστείτε να χρειαζόταν να απολογηθεί ο Χριστός στον Μυστικό Δείπνο για ένα μυστήριο που δεν ανήκει στην ανθρώπινη φύση, λογική, περατότητα.

Η Εκκλησία δεν έχει ανάγκη να απολογηθεί, ούτε να αποδείξει το μυστήριο. Εξάλλου, αυτό δεν αποδεικνύεται. Αν επιχειρηματολογήσουμε υπέρ του μυστηρίου με ενδείξεις, αποδείξεις, δεν γινόμαστε αυτό που λέει ο Καζαντζάκης στην ‘’Ασκητική’’, δηλαδή ‘’σωτήρες του Θεού’’ (salvatores dei), αλλά θεοκτόνοι, αφού προσπαθούμε να αποδείξουμε τον Θεό, να αποδείξουμε πως πρόκειται για Σώμα και Αίμα Χριστού. Ο μεγάλος φιλόσοφος Νίτσε, στα παραπάνω είδε την θεοκτονία και γι’ αυτό μίλησε για τον θάνατο του Θεού. Δεν ήταν άθεος ο Νίτσε. Στην Εκκλησία σήμερα υπάρχουν περισσότεροι άθεοι. Δεν είπε πως δεν υπάρχει Θεός, αλλά με τη φράση ‘’ο Θεός είναι νεκρός’’ έδειξε την τραγικότητα των φιλοσόφων στην προσπάθεια τους να δουν με τα μάτια του νου τον Θεό. Οι αποδείξεις σκοτώνουν τον Θεό. Επιχειρηματολογώντας πάνω σε αποδείξεις πως δεν κολλάς τον ιό στην Θεία Κοινωνία μέσα από παραδείγματα, εγκληματούμε. Σε μία τέτοια περίπτωση οδηγούμαστε στην αφαίμαξη του μυστηρίου. Το μυστήριο δεν αποδεικνύεται. Παραμένει μυστήριο. Το μυστήριο αποκαλύπτεται, βιώνεται, γίνεται ζήτημα εμπειρίας. Ζήτημα, μετοχής, κοινωνίας, μιας άλλης κατάστασης υπέρλογης, χωρίς να σημαίνει πως το υπέρλογο είναι παράλογο. Όσο προσπαθούμε εντός της Εκκλησίας να αποδείξουμε το μυστήριο, τόσο γινόμαστε θεοκτόνοι και χειροκροτητές της αντίληψης που γέννησε στη Δύση την αθεΐα, μέσα στους κόλπους της Εκκλησίας της.

Αλλοπρόσαλλες φωνές ενός εγωιστικού γεροντισμού που μυρίζει αυθεντία και πνευματική αυτάρκεια, ενός φανατικού γεροντισμού που δημιουργεί οπαδούς παρά διακόνους, που τυφλώνει τους οπαδούς του και κηρύττει τον πόλεμο κατά της μάσκας μέσα στους ναούς, ενός γεροντισμού που ζητά να επιβεβαιώνεται για να δεσπόζει, ενός γεροντισμού που προφητεύει, εξορκίζει και λιγότερο μιλάει για έλεος, φιλανθρωπία, σωτηρία, ενός γεροντισμού που συνθηκολογεί με την ωραιοπάθεια του προσωπικού πνεύματος, ξεκίνησαν τον πόλεμο κατά της μάσκας μέσα στους ναούς. Αλήθεια, ποια βεβαιότητα τους αναδεικνύει άτρωτους; Ποιο δεδομένο αναπαύει τις συνειδήσεις τους; Ποιος λαμβάνει την ευθύνη των λόγων και των πράξεων τους; Ποιος λαμβάνει την ευθύνη για τον συνάνθρωπο τους; Το μόνο που γνωρίζουν είναι πώς να περιεργάζονται ακόμη δολιότερες μορφές υποκρισίας, ηθικισμού και ευσεβοφάνειας.

Όταν η ιστορία φτάσει στο τέλος της, όλα θα εξαφανιστούν. Η μόνη αληθινή ζωή θα βρίσκεται στη Βασιλεία του Θεού. Στην παρούσα φάση όλα υπόκεινται στη φθορά και στην αλλοίωση. Άνθρωποι, κτίσματα, αντικείμενα, υλικά. Όχι όμως το Σώμα και το Αίμα του Χριστού. Η Θεία Ευχαριστία είναι το μόνο που θα υπάρχει στη Βασιλεία του Θεού. Δεν υπόκειται στη φθορά, δεν εμπίπτει σε κινήσεις μεταδοτικές της αλλοίωσης. Είναι τιμή και ευλογία για το ανθρώπινο γένος να τρώει τον Θεό Του. Να τρώει το Σώμα Του, να πίνει το Αίμα Του. Να κοινωνεί με τον Θεό, να κοινωνεί μέσα στη Θεία Λειτουργία με τον συνάνθρωπο και να συναντιούνται όλοι μαζί στο Άγιο Ποτήριο. Δεν είναι θέμα ιδεολογίας, συγκίνησης, συναισθημάτων. Είναι θέμα εμπειρίας. Ζήτημα ενός τρόπου υπαρξιακού, χαρισματικής ενύπαρξης. Ο τρόπος του Θεού. Ο τρόπος του ανθρώπου. Μέχρι να συναντηθούν..

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Ο λόγος του Χριστού, κατά την επίγειο Του διδασκαλία, είναι ξένος προς κάθε κοσμική εκφορά, περιεχόμενο, ουσία. Αντιβαίνει τις συνθήκες του κόσμου, τις συνήθειες του κόσμου, τον ίδιο τον κόσμο, εγκαινιάζοντας ήδη με την παρουσία Του την αληθινή πολιτεία του Θεού, τη Βασιλεία Του.

Σε κάθε Του λόγο οδηγεί τον άνθρωπο να αναμετρηθεί με τον κακό του εαυτό, αλλά και να τοποθετηθεί απέναντι στον συνάνθρωπο. Κι εδώ, έρχεται για μία ακόμη φορά ο τρόπος. Αυτός ο τρόπος συναντάται παντού και πάντοτε. Ο τρόπος που καθορίζει τα πράγματα, ισορροπεί στα πράγματα, αποξενώνει τα πράγματα, συμφιλιώνει τα πράγματα. Αυτός ο τρόπος του Χριστού δείχνει να μην έχει λογική. Κι αυτό το συμπέρασμα εξάγεται από το γεγονός ότι ο λόγος Του αντιβαίνει την κοσμικότητα. ‘’Ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου’’ (Ιω. 18, 36).

Είναι αλήθεια πως ο λόγος του Χριστού αντιβαίνει προϋποθέσεις, δομές, αφορμές του κόσμου, τα πάντα του κόσμου και πάντοτε. Στο ευαγγέλιο της Κυριακής (Λουκ. 6, 31 – 36) ο Χριστός βάζει δύσκολα στον άνθρωπο. Θίγει ένα θέμα, όχι απλά δυσπρόσιτο, αλλά απλησίαστο. Θέμα άκρως και αθεράπευτα ανέπαφο με τη συμφιλίωση, την καταλλαγή, τη συγχωρητικότητα. ‘’Αλλά εσείς να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να κάνετε καλό’’ (Λουκ. 6, 35). Ποια συνήθεια του κόσμου τούτου δέχεται στα σπλάγχνα της την αγωνία του Χριστού; Ποιος σκέφτηκε ποτέ εάν αγαπάει τους εχθρούς του κι αν υπάρχουν εχθροί; Βέβαια, δεν υπάρχουν εχθροί, αφού ο άνθρωπος καλλιεργεί αυτόν τον τίτλο κι αυτή τη διάθεση προς τους άλλους.

Ο Χριστός διερωτάται: ‘’Εάν αγαπάτε μόνο εκείνους που σας αγαπούν, ποια χάρη έχετε; Και οι αμαρτωλοί αγαπούν εκείνους που τους αγαπούν. Και εάν κάνετε καλό σ’ εκείνους μόνο που σας κάνουν καλό, ποια χάρη έχετε; Και οι αμαρτωλοί το ίδιο κάνουν’’ (Λουκ. 6, 32 – 34). Και προχωράει σε μία υπενθύμιση όλων αυτών∙ ‘’να είστε λοιπόν φιλεύσπλαχνοι καθώς και ο Πατέρας σας είναι φιλεύσπλαχνος’’ (Λουκ. 6, 36). Δεν είναι εικόνα Θεού ο άνθρωπος; Δεν πλάστηκε ελεύθερος για να μοιάσει χαρισματικά στον Θεό; Δεν είμαστε γένος του Θεού; Εκείνος δεν είναι φιλάνθρωπος απέναντι σε κάθε άνθρωπο, κάθε στιγμή, κάθε λεπτό ή μήπως ο άνθρωπος νομίζει πως αξίζει αυτή τη φιλανθρωπία;

Ο όσιος Μάξιμος Ομολογητής στα Κεφάλαια περί Αγάπης, κείμενα έκρηξης της αγάπης και φιλανθρωπίας του Θεού προς τον άνθρωπο, εξηγεί τα παραπάνω ως εξής: ‘’Η τέλεια αγάπη δεν διαχωρίζει κατά τις διαθέσεις των επιμέρους ανθρώπων τη μία και κοινή ανθρώπινη φύση, αλλά αποβλέποντας σ’ αυτήν, αγαπά εξίσου όλους τους ανθρώπους. Αγαπά τους ενάρετους ως φίλους. τους κακούς τους αγαπά ως εχθρούς, και τους ευεργετεί και μακροθυμεί και υπομένει αν την βλάψουν, χωρίς να λογαριάζει διόλου το κακό, αλλά και πάσχει για χάρη τους, αν το καλέσει η περίσταση, για να τους κάνει και αυτούς φίλους, αν είναι δυνατόν’’.

Εδώ γεννάται ένα ερώτημα. Ποια είναι η στάση του ανθρώπου απέναντι στον άλλον; Ο άλλος είναι εικόνα Θεού, φίλος, εχθρός, αδελφός, ξένος, αδιάφορος, απειλή; Ο Jean – Paul Sartre χαρακτηρίζει τους άλλους ως κόλαση, με την έννοια της αναγκαστικής υποταγής από τη στιγμή της γέννησης. Γι’ αυτό και δεν υπάρχει Θεός για τον Sartre, επειδή για να είναι ο άνθρωπος ελεύθερος χρειάζεται να μην υπάρχει Θεός, καθότι σύμφωνα με τον ίδιο η ύπαρξη του Θεού οδηγεί στην υποταγή και ανελευθερία του ανθρώπου. Για τον Χριστό όμως ο άλλος είναι ο αδελφός, είναι ο ξένος, ο Ίδιος ο ξένος Χριστός, όπως ψάλλουμε στο δοξαστικό του Μ. Σαββάτου.

Ποιος είναι λοιπόν ο άλλος; Ο άνθρωπος ισχυρίζεται πως αγαπάει τον Θεό, μισεί όμως την αδελφή του, τον αδελφό του, τους γονείς του. Θεωρεί πως εκπληρώνει θεϊκό καθήκον απέναντι στον Θεό όταν κάνει ελεημοσύνη, νηστεύει, προσεύχεται, αλλά την ίδια στιγμή βιαιοπραγεί σε βάρος της γυναίκας του και η σύζυγος σε βάρος του άνδρα της. Αλήθεια έπαψε ο Χριστός να φιλοξενείται στις καρδιές; Δεν υπάρχει χώρος για τον Χριστό, χώρος για τον συνάνθρωπο; Έχει αλλοιωθεί τόσο πολύ το ανθρώπινο πρόσωπο; Δεν εξαρτά τη σχέση του από τον Δημιουργό Του, από τον άλλον, τον ξένο; Πόσο μίσος και πόση κακία εμφωλεύει στους ανθρώπους; Πώς μπορεί κάποιος να αγαπάει με τα χείλη τον Θεό και να εχθρεύεται τον αδελφό του, την αδελφή του; Καμία τέτοια θυσία δεν γίνεται δεκτή από τον Θεό. Ο Θεός ζητάει συμφιλίωση με τον άλλον. Κι ο σύγχρονος άνθρωπος πέρα από τη σκιά του δεν βλέπει τίποτε.

Ο λόγος του Χριστού είναι αναρχικός λόγος. Εναντιώνεται στις αρχές και στις καθεστηκυίες αντιλήψεις του κόσμου τούτου. Δεν δέχεται να συμπορευθεί με την αμαρτία, την κακότητα, την αποστασία. Συμπονάει όμως τον αμαρτωλό. Ο Χριστός δεν είναι του συστήματος. Ετοιμάζει τη Βασιλεία Του και προσκαλεί τον άνθρωπο να την γευτεί στη Θεία Ευχαριστία, την μόνη αληθινή αιωνιότητα του παρόντος κόσμου, να την ζήσει στη Θεία Ευχαριστία. Όμως, πώς μπορεί κάποιος να τρώει Σώμα Χριστού, να πίνει Αίμα Χριστού και να αρνείται τη συμφιλίωση με τον αδελφό του;

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Υπάρχουν ζητήματα που έχουν μία βαθιά ανάγνωση. Μία διείσδυση στην εσωτερικότητα των πραγμάτων, στην οντολογία τους, μία εμβάθυνση στα βαθύτερα αίτια, όχι της ύπαρξης, αλλά της προοπτικής, της μετοχής, της χαρισματικής ολοκλήρωσης.

Ας σταθούμε όμως σε κάτι. Η απολογητική ως ‘’αμαρτωλή’’ φύση της Εκκλησίας καθίσταται ό,τι χειρότερο για τέτοια θέματα, όπως αυτό της Θείας Ευχαριστίας και της Μετάληψης του Σώματος και Αίματος σε καιρούς πανδημίας. Αν η Εκκλησία στραφεί για μία ακόμη φορά στην απολογητική της, θα έχει καταφέρει ένα ακόμη τεράστιο πλήγμα στο εκκλησιαστικό σώμα, αδικώντας όχι απλά τον εαυτό της, αλλά αυτό που η ίδια γίνεται ως σάρκωση αγάπης και πληρότητας. Ο τρόπος. Το άκρως υπολογίσιμο είναι ο τρόπος. Ο τρόπος που υπάρχουν, συνυπάρχουν, μεταμορφώνονται τα πράγματα, ο τρόπος με τον οποίο μεταβάλλονται (ο όρος μεταβολή μας είναι απαραίτητος),  δημιουργώντας συνεχώς σαρκώσεις.

Ο άρτος και ο οίνος δεν είναι τίποτε άλλα παρά δύο αγαθά της φύσης, προϊόντα του ανθρώπινου μόχθου. Έχουν τη σημασία τους. Προέρχονται από τη φύση. Βγαίνουν από τα σπλάχνα της. Είναι αυτά που βλέπουμε. Άρτος και οίνος. Αν καλούσατε τον Berkeley να αποφανθεί με τον δικό του εμπειρικό τρόπο για τα δύο αυτά αγαθά θα σας έλεγε πως αυτά είναι άρτος και οίνος, στηριζόμενος πάνω σε ισχύοντα δεδομένα, παραδεδομένα ως επισφαλή βεβαίωση των πραγμάτων αυτών. Ο άρτος είναι άρτος επειδή προέρχεται από το σιτάρι, έχει τη γεύση που έχει, το χρώμα, εν τέλει όλες τις ιδιότητες που του επιτρέπουν τον χαρακτηρισμό του ως άρτο. Το ίδιο συμβαίνει και με τον οίνο.

Στη Θεία Ευχαριστία, αυτά τα δύο αγαθά προσφέρονται σ’ Έναν Θεό ‘’προσφέρων και προσφερόμενο, προσδεχόμενο και διαδιδόμενο’’ (ευχή Χερουβικού Ύμνου). Προσφέρονται ως άρτος και οίνος και μεταβάλλονται με την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος σε Σώμα και Αίμα Χριστού, διατηρώντας παράλληλα τις ιδιότητες τους, ως άρτου και οίνου. Ο τρόπος ξεχωρίζει όμως τα αγαθά. Εδώ έρχεται ο τρόπος. Όχι ο τρόπος που υπάρχουν, αλλά ο τρόπος μεταβολής τους, αυτά που γίνονται, με τον τρόπο που γίνονται το Ίδιο Σώμα και το Ίδιο Αίμα του Χριστού. Επουδενί με τρόπο συμβολικό, αλληγορικό. Εξάλλου ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας που έγραψε για τη Θεία Ευχαριστία, σημειώνει πως η Εκκλησία που είναι η Θεία Ευχαριστία, δεν υπάρχει με τρόπο συμβολικό αλλά ‘’πράγματος ταυτότης’’. Είναι ο τρόπος της άκτιστης χάριτος που ενεργεί σε κτιστές πραγματικότητες και ‘’αναμετριέται’’ με κτιστά μεγέθη.

Η ύλη αυτή που είναι κτιστή εξακολουθεί να υφίσταται και μετά τη μεταβολή του άρτου σε Σώμα και του οίνου σε Αίμα Χριστού. Δεν αλλοιώνεται η ύλη. Το θέμα είναι πως υπάρχει με τον τρόπο που υπάρχει η άκτιστη φύση. Πάρετε για παράδειγμα το πρόσωπο του Χριστού. Με την θεία ενανθρώπιση δεν απορρόφησε η θεία φύση την ανθρώπινη, αλλά η ανθρώπινη υπάρχει όπως ακριβώς υπάρχει η θεία φύση, αναλλοίωτη, δύο φύσεις ενωμένες στο ίδιο πρόσωπο., στο πρόσωπο του Χριστού. Αυτό συμβαίνει στη Θεία Ευχαριστία. Ο άρτος και ο οίνος δεν χάνουν τις ιδιότητες τους μετά τον καθαγιασμό των Τιμίων Δώρων. Αλλά πώς υπάρχουν; Ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι. Η ουσία όμως παραμένει η ίδια. Δεν τα μεταμορφώνει το Άγιο Πνεύμα σε κάτι άλλο, δεν μετανιώνει ο Θεός για την ουσία των όντων. Δεν μεταβάλλεται η ουσία. Απλά η ύλη δραπετεύει από τα κτιστά της όρια, υπάρχει με ξεπερασμένες τις κτιστές της περατότητες, οι οποίες ενυπάρχουν πλέον στην υπερβατικότητα του ακτίστου.

Στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας ο Θεός δεν δραπετεύει. Ούτε συμμετέχει. Και φυσικά δεν υπάρχει με τρόπο συμβολικό, φανταστικό. Βρίσκεται παρών ο Ίδιος με τρόπο που η ανθρώπινη νόηση ποτέ δεν θα αντιληφθεί. Ο πιστός μεταλαμβάνει τον Χριστό με τρόπο οντολογικό, επουδενί συμβολικό. Δεν συμβολίζεται ο Χριστός στη Θεία Ευχαριστία. Είναι ο Χριστός ο Ίδιος.  Δεν μετέχει ο πιστός σε κάτι από τον Χριστό, αλλά στον Ίδιο. Όπως θα πει ο Καβάσιλας ‘’οὐ γάρ τι τῶν αὐτοῦ, ἀλλ’ αὐτὸν μετέχομεν’’. Η βεβαίωση του πιστού πως κανένας ιός δεν μεταδίδεται μέσα από τη Θεία Κοινωνία δεν εδράζεται σε συναισθηματικούς λόγους και αποδεικτικούς συσχετισμούς. Όσο μπορεί κάποιος να αποδείξει πως ο ιός μεταδίδεται με τη Θεία Ευχαριστία, τόσο μπορεί την ίδια στιγμή να αποδείξει πως δεν μεταδίδεται. Ο Θεός κλωτσάει στις αποδείξεις. Και η επιστήμη χωλαίνει στην περατότητα της.

Εφόσον ο πιστός πιστεύει πως μεταλαμβάνει Σώμα και Αίμα, είναι βεβαιωμένος και δικαιωμένος δια της πίστεως πως δεν κινδυνεύει ούτε από καμία ασθένεια, ούτε από κανέναν ιό. Η μετάληψη συνδέεται αποκλειστικά με την πίστη ότι εδώ η υπόθεση είναι υπόθεση του Αγίου Πνεύματος. Αν δεν πιστεύει και κοινωνεί από συνήθεια, με ποιον τρόπο ο Χριστός θα βεβαιώσει στον πιστό την παρουσία Του; Δεν ενεργεί εκτός ελευθερίας ο Θεός. Εξακολουθεί να παραμένει απαγορευμένη περιοχή η αυτεξουσιότητα του ανθρώπου.

Ο τρόπος του άρτου και του οίνου είναι ο τρόπος του Θεού. Εμείς όμως στις μέρες μας δεν αφήνουμε τον Θεό να υπάρχει. Του αφαιρούμε το δικαίωμα της θεϊκής παρουσίας και αγιοπνευματικής ενέργειας. Απαιτούμε ο άρτος να παραμείνει άρτος και ο οίνος να παραμείνει οίνος. Την ίδια στιγμή γινόμαστε φασίστες και λέμε στον Χριστό, κοίταξε να δεις δεν μπορείς να υπάρχεις στον άρτο και στον οίνο, αυτά είναι συμβολισμοί∙ ο ιός μεταδίδεται και γίνεσαι απειλή για την ανθρώπινη υγεία, να μάθεις να υπάρχεις με τον τρόπο μας, όχι με τον δικό Σου τρόπο. Αυτό δεν ισχυρίζονται οι αρνητές του θαύματος; Συνειδητοί βλάσφημοι του προσώπου του Χριστού με τον πιο φασιστικό τρόπο.  Η πιο ολοκληρωτική αφαίμαξη του δικαιώματος του Θεού να υπάρχει με τον δικό Του άκτιστο τρόπο σε κτιστές πραγματικότητες. Γιατί άραγε να μην θέλει κάποιος να συμμετέχει σ’ Αυτόν τον Θεό;

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κάποιος νέος που είχε κτήματα πλησίασε τον Χριστό και ρώτησε πως θα αποκτήσει την αιώνια ζωή. Ο Χριστός του υπενθύμισε τις εντολές, τις οποίες ο νέος είχε τηρήσει στη ζωή του από μικρός. Μόλις του είπε όμως να πουλήσει όσα έχει και να τα μοιράσει στους φτωχούς, ο νέος έφυγε λυπημένος. Αυτό είναι το ευαγγέλιο της Κυριακής (Ματθ. 19, 16-26).

Ο νέος δεν φόνευσε, δεν μοίχευσε, δεν έκλεψε, δεν ψευδομαρτύρησε, τιμούσε τους γονείς του και αγαπούσε τον πλησίον του ή πίστευε πως τον αγαπούσε. Όλα αυτά τα τηρούσε. Κάπου όμως υστερούσε. Δεν έδινε με τίποτε την περιουσία του. Κι αν όχι όλη, ένα μέρος της τουλάχιστον σε ανθρώπους που είχαν ανάγκες. Ο Μ. Βασίλειος, σε σχετική του ομιλία με κοινωνικό περιεχόμενο (‘’Προς τους πλουτούντας’’) σημειώνει: ‘’Γνωρίζω ότι πολλοί νηστεύουν, προσεύχονται, στενάζουν, φανερώνουν όλη την ανέξοδη ευλάβεια, δεν αφήνουν όμως ένα οβολό σ’ αυτούς που θλίβονται’’. Και διερωτάται: ‘’Ποιο το όφελος τους από την λοιπή αρετή;’’.

Δεν εμπόδιζε ο πλούτος τον νέο. Η πλεονεξία τον εμπόδιζε να δει τον συνάνθρωπο του που είχε ανάγκη, όπως τον εαυτό του. Ο Χριστός δεν απαγόρευσε τον πλούτο. Δεν είπε μην πλουτίζεις. Τόνισε τη δυσκολία του πλούτου για τη Βασιλεία του Θεού. Του πλούτου, όχι ως ύπαρξη περιουσίας, αλλά ως κατάφαση στην πλεονεξία. Ο Χριστός την πλεονεξία χτύπησε στη διδασκαλία Του. Μάλιστα, πάλι ο Μ. Βασίλειος σε άλλο του κείμενο, στο οποίο αναφέρεται στην μη προσήλωση στα βιοτικά, αναφέρεται στο όφελος του πλούτου. Γράφει, λοιπόν: ‘’ας σκεφτούμε λοιπόν, αγαπητοί, για τους εαυτούς μας κάτι το φιλάνθρωπο. Και εάν γενικά θέλουμε το βάρος της ευπορίας να το κάνουμε κέρδος μας, ας το διαμοιράσουμε στους πολλούς, οι οποίοι και θα το βαστάξουν με πολλή χαρά… Ας επιτρέψουμε στον πλούτο που θέλει, να ξεχειλίσει προς αυτούς που τον έχουν ανάγκη’’.

‘’Τί θα αποκριθείς στον κριτή, εσύ που ενδύεις τους τοίχους και δεν ενδύεις τον άνθρωπο;’’, διερωτάται ο Μ. Βασίλειος.  Πλέον, ακόμη και η φιλοσοφία (Derrida, Levinas) βλέπει τον άλλο ως δρόμο για τη Βασιλεία του Θεού και τον αντιμετωπίζει απροϋπόθετα. Το βλέπουμε στο ‘’Περί φιλοξενίας’’ του Derrida, στο ‘’Ηθική και Άπειρο’’ του Levinas, το βλέπουμε στις κοινωνικές ομιλίες των Πατέρων. Καρποφορείς θησαυρούς στους ουρανούς δείχνοντας φιλανθρωπία σ’ όσους έχουν ανάγκη, σημειώνει ο Γρηγόριος Νύσσης σε λόγο του.

Μήπως ο διάβολος δεν νηστεύει; Δεν αγρυπνεί; Είναι όμως φιλάνθρωπος; Η φιλανθρωπία ως στάση ζωής, ως υπαρκτική ανάγκη του προσώπου διασφαλίζει τον τρόπο της στάσης απέναντι στο κάθε άλλο, απόλυτο, ξένο πρόσωπο. Αλλιώς το πρόσωπο γίνεται προσωπείο. Και αλλοιώνεται η σχέση με τον Χριστό. Η σχέση με τον Χριστό, σχέση άκρως ερωτική, δεν εξαντλείται στη νηστεία, την προσευχή και κάθε άλλη ανάγκη του προσώπου για συσχετισμό με το εράσμιο πρόσωπο του γλυκύτατου Νυμφίου. Υπάρχει ο συνάνθρωπος μέσα από τον οποίο περνάει η σχέση με τον Χριστό. Δεν είναι ο σκοπός τα παραπάνω. Αυτά είναι ο δρόμος για τον Χριστό. Αλλοίμονο εάν είχαμε αντικαταστήσει το πρόσωπο του Χριστού με την κάθε αρετή.

Η φιλανθρωπία του Θεού σάρκωσε τον Λόγο. Δεν σαρκώθηκε ο Θεός από προσωπικό απωθημένο ή αδιέξοδο. Από έρωτα σαρκώθηκε για τον άνθρωπο. Από αυτή την λέξη που για τους περισσότερους χριστιανούς αποτελεί κατάρα. Ε, αυτός ο έρωτας οδηγεί τον πλούσιο στην ασκητική ενός τρόπου που θέλει τον άλλον ως εικόνα Θεού και όχι ως προσωπείο. Ο πλούσιος σε μία τέτοια περίπτωση νοιάζεται για τον άλλον.

Γνωρίζετε πως η Εκκλησία ασκεί φιλανθρωπικό έργο. Σε πολλούς ναούς υπάρχει ένα ‘’ασήμαντο’’ κουτί που ελάχιστοι το βλέπουν και ελάχιστοι υποψιάζονται το βάθος αυτού του κουτιού. Είναι το κυτίο του φιλόπτωχου. Το φιλόπτωχο είναι ο δρόμος για τη Βασιλεία του Θεού, την αιώνια ζωή. Όσα μυστήρια, λειτουργίες, ποιμαντικά γεγονότα συμβούν σε μία ενορία, αν ο άλλος δεν ιδωθεί ως συν-δημιούργημα μου, πλευρό από το πλευρό μου, δεν υπάρχει αιώνια ζωή. Ξεγελιόμαστε εάν αναζητήσουμε τον παράδεισο σε θρησκευτικούς γκουρού, εγγυημένους γέροντες, σε θεολογίες της φθηνής ατάκας, σε προφητείες που πρέπει να ερμηνευθούν κ.ο.κ. Όλα αυτά αλλοιώνουν το ήθος και το ύφος του ορθόδοξου ανθρωπισμού. Ο ευαγγελικός λόγος είναι σαφής. Δεν υπάρχει Βασιλεία του Θεού εάν ο άλλος δεν γίνει εικόνα του Θεού.

Ο ορθόδοξος ανθρωπισμός διαφέρει από κάθε άλλη κοινωνική θεώρηση, ηθική διδασκαλία. Δείχνει ότι έχει κοινά σημεία με άλλες θεωρήσεις περί πλούτου, όμως στον ορθόδοξο ανθρωπισμό πίσω από τη φιλανθρωπία, το ήθος, την ελεημοσύνη υπάρχει το πρόσωπο του Χριστού. Είναι μεγάλο το χάσμα μεταξύ αριστερών ιδεολογιών και ορθόδοξου ανθρωπισμού. Η αριστερή θεώρηση προτρέπει να μοιραστούμε τα δέκα, πέντε εγώ και πέντε εσύ. Ο ορθόδοξος ανθρωπισμός καταλύει το δίκαιο αυτής της πρακτικής και σου λέει από τα δέκα, τρία εγώ κι επτά εσύ.

Οικουμενικό Πατριαρχείο για την ορθόδοξη διδασκαλία

Μία εμπεριστατωμένη εργασία συνέταξε ομάδα θεολόγων του Οικουμενικού Πατριαρχείου, υπό την καθοδήγηση της Α.Θ.Π. του Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίου. Η εργασία φέρει τον τίτλο ‘’’Ὑπέρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς. Το κοινωνικό ήθος της Ορθόδοξης Εκκλησίας’’.

Τον Ιούνιο του 2017 ο Οικουμενικός Πατριάρχης διόρισε μία ειδική επιτροπή θεολόγων με σκοπό να ετοιμάσει ένα θεολογικό κείμενο σχετικό με την κοινωνική διδασκαλία της ορθόδοξης Εκκλησίας. Στην εργασία συμμετέχουν καταξιωμένοι πανεπιστημιακοί καθηγητές θεολογίας φημισμένων ανά τον κόσμο Θεολογικών Σχολών, μεταξύ των οποίων ο Αρχιδιάκονος του Οικουμενικού Θρόνου και Σύμβουλος του Οικουμενικού Πατριάρχη για περιβαλλοντικά θέματα π. Ιωάννης Χρυσαυγής, David Bentley Hart (Ινστιτούτο Προχωρημένων Σπουδών, Πανεπιστήμιο Notre Dame), George Demacopoulos (Πανεπιστήμιο Fordham), Aristotle Papanikolaou (Πανεπιστήμιο Fordham), James Skedros (Θεολογική Σχολή Τιμίου Σταυρού Βοστώνης), Θεόδωρος Γιάγκου (Θεολογική Σχολή Α.Π.Θ.)κ.ά..

Όπως σημειώνεται στον πρόλογο του κειμένου, ‘’Η Ορθόδοξη Εκκλησία ζει σήμερα μέσα σε μία τεράστια ποικιλία πολιτιστικών και ιστορικών συνθηκών, όπου επικρατούν σε κάθε περίπτωση ιδιαίτερες κοινωνικές και πολιτικές ανησυχίες και παραδόσεις’’. Το κείμενο αναφέρεται στην παρουσία της Εκκλησίας στο δημόσιο χώρο, στην πορεία της ανθρώπινης ζωής και στο αγιασμό του όλου ανθρώπου, στη φτώχεια, τον πλούτο, την αστική δικαιοσύνη, τον πόλεμο, την ειρήνη, τη βία, τις οικουμενικές σχέσεις και τις σχέσεις με τις άλλες θρησκείες, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την επιστήμη, την τεχνολογία και το φυσικό περιβάλλον, αποτυπώνοντας τον γνήσιο πατερικό κι ευαγγελικό λόγο με τόλμη και παρρησία.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο υπό την οξυδέρκεια και διεισδυτική ματιά του Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίου εξακολουθεί να φέρνει τον πατερικό κι ευαγγελικό λόγο, καθώς και την παράδοση της Εκκλησίας στις μέρες μας, απομυθοποιώντας την εικόνα της Εκκλησίας ως μουσειακό έκθεμα με έναν ξεπερασμένο για την εποχή μας λόγο και ως θεατή των παγκοσμίων εξελίξεων, αποδεικνύοντας πως η Εκκλησία έχει λόγο και ρόλο στις σύγχρονες εξελίξεις που διαδραματίζονται στην κοινωνία των ανθρώπων. Η εργασία αποτελεί μία αξιόλογη προσπάθεια κατηρτισμένων θεολόγων και το επόμενο διάστημα θα ακολουθήσει η παρουσίαση της.

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Οι ορθόδοξοι χριστιανοί έχουμε την ευλογία να είμαστε βαπτισμένοι στο Όνομα της Αγίας Τριάδος. Έχουμε πολλά κοινά. Ένα από αυτά είναι η κοινή μας πνευματική μήτρα, το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Αυτό, εξάλλου, το επιβεβαιώνει η ιστορία και η αλήθεια των πραγμάτων.

Σήμερα 11 Ιουνίου εορτάζει ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος. Από το 1991 βρίσκεται στο Θρόνο του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Όλα αυτά τα χρόνια, χρόνια δύσκολα και πολλών δοκιμασιών για την ανθρωπότητα αλλά και για το Φανάρι, ο Πατριάρχης με σύνεση, προσοχή και με βαθιά θεολογική παιδεία στέκεται σε ένα Θρόνο που υπενθυμίζει στον καθένα πως η διακονία προς τον άνθρωπο και την κοινωνία αποτελεί μία ανηφορική οδό με πολλές πίκρες και με λίγες χαρές.

Δεν χρειάζεται να γίνει αναφορά στα όσα κατάφερε όλα αυτά τα χρόνια ο Οικουμενικός Πατριάρχης. Αυτά είναι καταγεγραμμένα, πολυσήμαντα και ωφέλιμα. Το βέβαιο είναι πως δεν αντλεί κύρος από το θεσμικό του ρόλου, αλλά το πρόσωπο του είναι που συγκεντρώνει αρετές δοσμένες από τον Θεό και καλλιεργημένες από τον ίδιο. Νιώθω την ανάγκη να εκφράσω μερικές σκέψεις. Το πρόσωπο του Πατριάρχη έχει αγαπηθεί από πολλούς, αλλά κι έχει πολεμηθεί. Πρόσωπα που εκτιμούν και σέβονται το πρόσωπο του, αλλά και πρόσωπα που πολεμούν τον ίδιο και τον καθυβρίζουν σε κάθε τους ευκαιρία. Η θέση αυτή δεν είναι άνετη, έχει κόπο. Έχει και πόνο. Και μόνο ο Τριαδικός Θεός δίνει δύναμη και χάρη στις προσπάθειες αυτού του πνευματικού ανδρός ώστε να ανταπεξέλθει στη διακονία του και να τιμήσει τη θέση που ο Θεός του παραχώρησε.

Έχει χαρακτηριστεί ως αιρετικός και ως εχθρός της ορθοδοξίας. Ένας άνθρωπος που αφιέρωσε τη ζωή του στο ράσο από μικρή ηλικία, ακολουθώντας τον άγαμο βίο κι έχοντας ως πνευματικό καθοδηγητή τον μακαριστό και σπουδαίο Μητροπολίτη Χαλκηδόνος κυρό Μελίτωνα Χατζή, άνθρωπο με οξύτητα πνεύματος που έβλεπε πολύ μπροστά. Τα βήματα του ακολούθησε και ο Πατριάρχης. Όμως, παρά τις ατέλειες του προσώπου του (όπως συμβαίνει με κάθε πρόσωπο) έχει πολεμηθεί και αμφισβητηθεί. Εκείνοι που τον πολεμούν και τον καθυβρίζουν τον κατηγορούν πως πουλάει την πίστη. Η πίστη πέρα από το ότι αποτελεί προσωπική υπόθεση, δεν πουλιέται από ένα πρόσωπο. Στην περίπτωση δε του Οικουμενικού Πατριάρχη, μόνο ένας αφελής Πατριάρχης θα επιδίωκε έστω και μεθοδευμένα κάτι τέτοιο. Μέχρι στιγμής όμως καμία πίστη δεν έχει πουληθεί και καμία ένωση Εκκλησιών δεν έχει πραγματοποιηθεί.

Τα παραπάνω έχω την αίσθηση πως τα ισχυρίζονται όσοι φοβούνται τη συνάντηση, το διάλογο με κάθε διαφορετικό πρόσωπο που δεν είναι εκείνοι. Όλοι το γνωρίζουν πως δεν θα υπάρξει ένωση Εκκλησιών εάν οι Δυτικοί δεν αποκηρύξουν τις κακοδοξίες τους (αλάθητο, filioque κ.τ.λ.). Δεν είναι απλά τα πράγματα. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το Πατριαρχείο του αγίου Ιωάννη Χρυσοστόμου, του αγίου Γρηγορίου Θεολόγου και του Γενναδίου Σχολαρίου γνωρίζει να συνδιαλέγεται στους αιώνες, διαφυλάσσοντας την ορθόδοξη παράδοση και το ορθόδοξο βίωμα. Η Εκκλησία πάντοτε βρισκόταν σε διάλογο. Ποτέ της δεν κλείστηκε σε γραφεία και σε τέσσερις τοίχους. Έδωσε θεολογία, έδωσε λόγο, θεωρία, πράξη, στους δρόμους, στις πλατείες, σε συναντήσεις απρόσμενες κι ευλογημένες. Και το πιο σημαντικό. Μπήκε σε διάλογο, χωρίς να φοβηθεί μήπως απωλέσει τη δόξα της, την αλήθεια της, τη μοναδικότητα της. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης ως συνεχιστής των μεγάλων αγίων δεν αποξένωσε την Εκκλησία, αλλά την γνώρισε στην κτίση, την ιστορία, τους ανθρώπους της.

Αφήνω για το τέλος να σκιαγραφήσει το πρόσωπο του Οικουμενικού Πατριάρχη ένας καλός φίλος, όχι για τις θεολογικές του γνώσεις, αλλά για την απλότητα, ησυχία και ταπεινότητα του προσώπου του παρά τις θέσεις από τις οποίες διακονεί την Εκκλησία. Το 2017 σε συνέντευξη μας στην Πεμπτουσία, ο Αρχιδιάκονος του Οικουμενικού Πατριάρχη π. Ιωάννης Χρυσαυγής σημείωνε για το πρόσωπο του Οικουμενικού Πατριάρχη: ‘’Η πρώτη συνάντησή μου με τον Παναγιώτατο ήταν στην μητρική μου Αυστραλία, σχεδόν πριν τριάντα χρόνια, όταν εκείνος ήταν ακόμη Γέρων Μητροπολίτης του Οικουμενικού Θρόνου ενώ εγώ ήμουν νεαρός διάκος στην Αρχιεπισκοπή Αυστραλίας. Ο ανοιχτός χαρακτήρας του στο παγκόσμιο κάλεσμα της εκκλησίας και η προθυμία του να ρισκάρει πάντα τον διάλογο με τον σύγχρονο κόσμο – έστω πολλές φορές πληρώνοντας το ακριβό τίμημα της παρανόησης και παραπληροφόρησης από αυτάρεσκους σχολιαστές και αυτοαποκαλούμενους επικριτές, ή πάλι την περιφρόνηση και προδοσία από εκκλησιαστικούς ανταγωνιστές για διάφορα δήθεν «πρωτεία» – πάντα με έλκυαν σαν παράδειγμα και παραδειγματισμό για το πως η εκκλησία θα έπρεπε να ζει μέσα στην ιστορία και να συμπεριφέρεται μέσα στον κόσμο’’.

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

του Ηρακλή Φίλιου

Το κακό δεν το δημιούργησε ο Θεός. Ο Μ. Βασίλειος αφιερώνει ολόκληρο έργο του σ’ αυτό το θέμα. Η ασθένεια, ο πόνος, η φθορά, ο θάνατος, δεν προέρχονται από τη θεία βούληση. Υφίστανται όμως. Κι αυτό, ομολογώ πως αποτελεί μεταφυσικό αδιέξοδο που εξουθενώνει τον άνθρωπο. Και τότε ο πόνος βαθαίνει. Γιατί να υπάρχει το κακό;

Δεν είναι θέμα πολλών ή λίγων σειρών για να ψηλαφηθεί το ζήτημα του κακού. Ο θάνατος είναι αδίδακτη ύλη θα πει η Κική Δημουλά. Αν ο θάνατος είναι αδίδακτη ύλη, τότε το κακό τί είναι; Είναι βαριά πράγματα αυτά. Ακόμη και από άποψη ποιμαντικής, δεν κατορθώνεται το τόλμημα της ισχυρής βεβαίωσης πως ναι, ο θάνατος πατείται. Αυτό είναι άλλης φύσεως ζήτημα. Είναι θέμα σχέσης, θέμα εμπειρίας. Πώς να πείσεις για το αφύσικο του θανάτου; Έτσι μιλάει ο Γρηγόριος Νύσσης για τον θάνατο. Τον μειώνει, δεν τον δέχεται, τον τοποθετεί σε απομόνωση. Είναι δύσκολα θέματα αυτά. Δεν αρκούν λόγια, εκφράσεις, σκέψεις. Γιατί, ακόμη και μετά από τους έλλογους προβληματισμούς, τα μεταφυσικά αυτά ερωτήματα βασανίζουν την ανθρώπινη ύπαρξη, η οποία περισσότερο γεύεται τον άκτιστο Θεό, το Σώμα και Αίμα του Χριστού, παρά συμμετέχει στον μεταφυσικό οπτιμισμό των Πατέρων.

Ας σταθούμε στο ευαγγέλιο. Στο ευαγγέλιο της Κυριακής (Ιω. 9, 1 – 38). Ο λόγος του Χριστού παίρνει πολύ βάρος από τον ανθρώπινο πόνο. Εξάλλου, είναι δυνατόν Εκείνος που είναι η Ζωή να υπόσχεται καταστάσεις μακράν της αληθινής ζωής, της αιώνιας ζωής και χαράς; Ο Χριστός αντιστέκεται στις δυνάμεις που υπενθυμίζουν πόσο φθαρτός είναι ο άνθρωπος. Ναι μεν παραδέχεται πως δεν προέρχεται από τούτο τον κόσμο, όμως στον κόσμο αυτό ζει και κινείται. Και ο κόσμος αυτός είναι φθαρτός, τείνει στην αλλοίωση, στην έλλειψη. Το βλέπουμε στο ευαγγέλιο της Κυριακής. Εκεί, θεραπεύει έναν τυφλό. Έναν άνθρωπο που κληρονόμησε την αμαρτία, το κακό. Είναι ένας τυφλός. Ένας άνθρωπος χωρίς φως. Ασθενεί. Ασθενεί διότι κληρονόμησε ότι συμπαρέσυρε μαζί της η ανθρώπινη αποστασία από τον Θεό Δημιουργό.

Ο Χριστός δεν κλείνει τα μάτια όμως μπροστά στον ανθρώπινο πόνο. Μπορεί να παραδέχεται πως ο διάβολος αλωνίζει στον κόσμο τούτο, όμως με τη θεραπεία δείχνει την αληθινή ζωή, όπου στη Βασιλεία του Θεού δεν υφίσταται πόνος και δάκρυα. Αυτός είναι ο κόσμος του Θεού. Το τέλος του θανάτου, η καταδίκη του διαβόλου, η διάλυση του κακού. Αυτά δεν είναι εύκολα πράγματα. Θέλουν κόπο, θέλουν σχέση, θέλουν εμπειρία, θέλουν καλλιέργεια της σχέσης. Ε, αυτή η σχέση είναι η σχέση Θεού και ανθρώπου. Και ο Θεός γνωρίζεται μέσα από τον Υιό Του. Δεν μπορεί ο άνθρωπος ξαφνικά να αρχίσει να πιστεύει, να ελπίζει, εάν δεν συνάψει σχέση με τον Θεό.

Στη ζωή της ορθόδοξης πνευματικότητας συναντάται ένα παράδοξο. Η λογική δεν μπορεί να προσεγγίσει, να αγγίξει και να ερμηνεύσει τα μυστήρια του Θεού. Πράγματα που τίθενται πάνω από τις δυνάμεις του ανθρώπου, έρχονται να βεβαιωθούν, να επιβεβαιωθούν μέσα από την εμπειρία που δημιουργεί η σχέση με τον Θεό. Αν δεν υπάρξει συνάντηση προσώπων, δεν υπάρχει βίωση όλων των άρρητων και ανερμήνευτων αισθησιοκρατικά. Δεν αρκεί ούτε ο Καρτέσιος, ούτε ο Berkeley για να ερμηνεύσουν τα άδηλα. Χρειάζεται σχέση. Συνάντηση προσώπων. Του ανθρώπου και του Χριστού. Μόνο η σχέση αυτή βεβαιώνει όλα όσα δεν μπορεί η ανθρώπινη φύση να ερμηνεύσει και αποδείξει.

Ο Χριστός συνάπτει σχέση με τον τυφλό. Συγκινείται μπροστά στον ανθρώπινο πόνο. Θεραπεύει. Δεν αφήνει, ακόμη και κατά την επίγεια Του παρουσία, το κακό να συμπαρασύρει τον άνθρωπο στην απελπισία. Θεραπεύει. Πλησιάζει τον τυφλό, τον κάθε τυφλό και του δίνει υγεία, κυριαρχώντας στον πόνο, κυριαρχώντας στην ασθένεια. Βέβαια, η πνευματική τύφλωση είναι βαθύτερη. Έχει προεκτάσεις. Τραυματίζει το ανθρώπινο πρόσωπο. Κινείται αντίθετα προς την κίνηση του Θεού. Κακότητα, μνησικακία, φθόνος, όλα αυτά τυφλώνουν την ψυχή του ανθρώπου. Ο άνθρωπος γίνεται εμπαθής, οι κακοί λογισμοί χτυπάνε το νου, την καρδιά, ο άνθρωπος τους καλωσορίζει, αναπαύεται σ’ αυτούς, τους επιδιώκει, επιδιώκει την έμπρακτη εκδήλωση τους, τυφλώνεται πνευματικά. Ζει σε σκοτάδι. Ζει σε λήθαργο. Πουθενά Χριστός, πουθενά φως, πουθενά μετάνοια, μάλλον πουθενά η υποψία της μετάνοιας, γιατί η μετάνοια έχει βάρος.

Ο Χριστός θεραπεύει. Δεν υπάρχει άλλη θεραπεία στις δυνάμεις της χαοτικής φθοράς. Καμία φιλοσοφία, θεωρία, ανατολική θρησκεία, δεν θα προσφέρει στον άνθρωπο τη βεβαίωση του πατήματος του θανάτου, επομένως και του κακού. Η θεραπεία έρχεται από ένα πρόσωπο. Το γλυκύτατο πρόσωπο του Χριστού. Από καμία ιδέα και στοχασμό. Αυτά αποδεικνύουν ολοένα και περισσότερο το αφασιακό τους ατελεύτητο. Η θεραπεία της κάθε ασθένειας είναι δύσκολη υπόθεση. Δεν είναι μαγική εργασία. Είναι όμως εργασία μυσταγωγική. Έρχεται μέσα από τη συνάντηση των προσώπων. Ο άνθρωπος συναντά τον Θεό. Ο Θεός συναντά τον άνθρωπο. Τα υπόλοιπα βιώνονται στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Και τότε, ναι, ο θάνατος πατείται.

    Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κληρικός Ι.Μ. Σταγών και Μετεώρων