Με τον όρο Τρεις Ιεράρχες, αναφερόμαστε συνοπτικά στους τρεις επιφανείς Αγίους και θεολόγους, Βασίλειο τον Μέγα, Ιωάννη τον Χρυσόστομο και Γρηγόριο τον Ναζιανζηνό.

Για τη σοφία τους και τη χριστιανική τους ζωή, η Ορθόδοξη Εκκλησία τους ονόμασε αγίους και γιορτάζουν ο καθένας ξεχωριστά. Αλλά επειδή δημιουργήθηκε μια διαφωνία μεταξύ των χριστιανών για το ποιος από τους τρεις πρόσφερε τα περισσότερα, αποφασίστηκε και καθιερώθηκε από τα τέλη του 4ου αιώνα να υπάρχει και για τους τρεις μια κοινή γιορτή στις 30 Ιανουαρίου κάθε έτους.

Αναδείχθηκαν πατέρες της Εκκλησίας και άγιοι. Η σοφία και η δράση τους τους έδωσε τον τίτλο των μεγίστων φωστήρων, όπως ψέλνεται και στο τροπάριό τους: «Τους τρεις μεγίστους φωστήρας της τρισηλίου θεότητος…».

Η εορτή των Τριών Ιεραρχών καθιερώθηκε στα μέσα του 11^ου αιώνα και στα χρόνια του Κωνσταντίνου Θ’ Μονομάχου ή του Αλέξιου Α΄Κομνηνού από τον μητροπολίτη Ευχαΐτων Ιωάννη Μαυρόποδα ο οποίος συνέθεσε τμήμα τουλάχιστον της ακολουθίας για τους τρεις αγίους της Εκκλησίας.

Στην ακολουθία ο Μαυρόπους υμνεί τη σημασία του έργου και την ποιότητα της δράσης τους και τονίζει τη σχέση της τριανδρίας με τον τρισυπόστατο Θεό για την Ορθόδοξη Εκκλησία. Οι απαρχές της εορτής πρέπει να εντοπισθούν σε μια περίοδο «διανοητικού αναβρασμού».

Ίναι η εποχή που ο Κωνσταντίνος Θ’ Μονομάχος αναδιοργάνωνε τη Νομική Σχολή της Κωνσταντινούπολης η οποία κατάρτιζε τα μελλοντικά στελέχη της Βυζαντινής διοίκησης, στελεχώνοντας την Σχολή με λόγιους όχι αριστοκρατικής καταγωγής: σε αυτούς συμπεριλαμβάνονταν ο Μιχαήλ Ψελλός, ο Ιωάννης Ξιφιλίνος και ο Ιωάννης Μαυρόπους

Οι διαδικασίες καθιέρωσης της εορτής ως εκπαιδευτικής συνδέονται με το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, όταν σε συνεδρίαση του Ακαδημαϊκού Συμβουλίου στις 9 Αυγούστου του 1841, η οποία πραγματοποιήθηκε με αφορμή τον θάνατο του καθηγητή του ιδρύματος Δημήτριου Μαυροκορδάτου και δωρεάς στο Πανεπιστήμιο Αθηνών της οικίας του θανόντος από τον πατέρα του, θέλησαν να τον τιμήσουν.

Τελικά προκρίθηκε η καθιέρωση μνημοσύνου υπέρ των ευεργετών του Πανεπιστημίου κατά την εκκλησιαστική εορτή των Τριών Ιεραρχών.Ο πρώτος εορτασμός-μνημόσυνο πραγματοποιήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 1842.

Η πραγματική θεσμοθέτηση της εορτής όμως θα καθυστερήσει: θα πραγματοποιηθεί το 1911 όταν το ανώτατο αυτό ακαδημαϊκό ίδρυμα θα αποκτήσει τον καινούργιο οργανισμό του και μέσα σ΄ αυτόν θα προσδιορίσει και τις εορτές του.

Βασίλειος ο Μέγας                                      

Ο Άγιος Βασίλειος ή Βασίλειος Καισαρείας, υπήρξε επίσκοπος Καισαρείας και θεωρείται Πατέρας της Εκκλησίας και ένας εκ τ9ων μεγαλύτερων θεολόγων της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η συμβολή του στην χριστιανική θεολογία θεωρείται κεφαλαιώδης ενώ σ΄αυτόν αποδίδεται και η «θεία λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου». Ο Μέγας Βασίλειος σπούδασε στην Αθήνα και θεωρούσε πολύ σημαντική τη μελέτη των κλασσικών συγγραφέων και της ελληνικής φιλοσοφίας, φυσικά υπό το χριστιανικό πρίσμα. Η συμβολή του στην ανάπτυξη των γραμμάτων και της φιλανθρωπίας τον κατέστησαν μια από τις μεγαλύτερες μορφές της Χριστιανικής παράδοσης.

Ιωάννης ο Χρυσόστομος

Θεωρείται πως η γλώσσα του «έσταζε μέλι» καθώς υπήρξε ο πιο χαρισματικός ρήτορας της εποχής του. Διετέλεσε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως και αφιέρωσε τη ζωή του στην ανάπτυξη της φιλανθρωπίας. Μάλιστα τα ημερήσια συσσίτεια που οργάνωσε έτρεφαν 7.000 ανθρώπους!

Στον τομέα της φιλοσοφίας, μπορεί να απέρριπτε τις θεωρίες των αρχαίων Ελλήνων περί Θεού ωστόσο δεν δίστασε να χρησιμοποιήσει τις εργαλειακές μεθόδους της φιλοσοφίας τους προκειμένου να αναπτύξει μια συστηματική θεολογία.

Στη ζωή του υπήρξε υπόδειγμα ασκητή ενώ δεν παρέλειπε να καταδικάζει εκείνους τους ιερείς που πλούτιζαν από την ιδιότητά τους. Ήταν τέτοια η σκληρή κριτική που ασκούσε στους Αυτοκράτορες, που τελικά η αυλή τον κυνήγησε και τον εξόρισε. Όμως η φήμη του τον ξεπέρασε αφού θεωρείται Άγιος από όλες σχεδόν τις χριστιανικές ομολογίες.

Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός

Γνωστός και με το προσωνύμιο «θεολόγος», ο Γρηγόριος υπήρξε Πατριάρχης Κωνσταντινούπολης τον 4ο αιώνα. Η επιρροή του στην Τριαδική θεολογία θεωρείται τόσο σημαντική που έγινε γνωστός ως «Τριαδικός Θεολόγος». Τα περισσότερα από τα έργα του επηρεάζουν τους σύγχρονους θεολόγους, ειδικά όσον αφορά τα τρία Πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Υπήρξε φίλος του Μεγάλου Βασιλείου καθώς και του αδελφού του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης.

Ήταν σφοδρός οπαδός των γραμμάτων και επιθυμούσε να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ ελληνόφωνων και λατινόφωνων θεολόγων της εποχής του. Εκτός από εξαιρετικός θεολόγος όμως, υπήρξε και πολύ καλός ποιητής, αφού έγραψε αρκετά ποίηματα με θεολογικά και ηθικά θέματα.

Γεωργία Ρήγα

Ο λόγος του ευαγγελίου, ο λόγος των Πατέρων και η παράδοση μας, αποτελούν σταθερές αξίες, αναλλοίωτες και αμετάβλητες στο διάβα των αιώνων. Αυτό, επουδενί, δεν σημαίνει το στραγγάλισμα της εφευρητικότητας, του ανοίγματος, της σάρκωσης. Κάτι τέτοιο, εξάλλου, σηματοδοτεί το ξεθώριασμα της σωτηρίας, τη νέκρωση ενός ζωντανού σώματος.

Η Εκκλησία από τα πρώτα χρόνια ανοίχτηκε. Αυτό υπήρξε μεγάλη επανάσταση, δεδομένου ότι ο χώρος στον οποίο άρχισε να αναπτύσσεται ο πυρήνας του χριστιανικού κόσμου ήταν το ιουδαϊκό περιβάλλον. Η φιλοσοφία του χριστιανικού πνεύματος εδώ και αιώνες παραμένει ίδια. Προσαρμογή του θείου λόγου στα δεδομένα της εποχής με τη χρήση των μέσων της κάθε εποχής. Έτσι, φτάνουμε στο σημείο, ο απόστολος Παύλος, αυτός ο ευφυής και εκσυγχρονιστής απόστολος, να ομολογεί πως έγινε σε όλους τα πάντα (Α’ Κορ. 9, 22).

Την ίδια φιλοσοφία, το ίδιο ανοιχτό πνεύμα, επαναστατικό και ρηξικέλευθο, για την εποχή τους, είχαν οι Τρεις Ιεράρχες. Αρνούμαι να δω την παρουσία τους, το έργο τους, στο παρελθόν. Αρνούμαι, επίσης, να εξορίσω την αντίληψη τους σε εποχές περασμένες. Τους βλέπω σήμερα. Βλέπω την ευφυΐα τους, τις ευαισθησίες τους, την αγάπη για τον Θεό και τον άνθρωπο, την ανατρεπτικότητα τους, το επαναστατικό τους πνεύμα. Τους βλέπω να έρχονται στην εποχή μας, αλλά και σε κάθε εποχή. Έχουν το ίδιο ύφος, ο καθένας τους διατηρεί τον ίδιο χαρακτήρα, κρατούν στα χέρια τους τα ίδια βιβλία, πιστεύουν στα ίδια που πίστευαν. Η εκφραστική τους, όμως, διάθεση αλλάζει! Δεν είναι η ίδια. Οι άνθρωποι που έχουν απέναντι τους δεν είναι οι ίδιοι. Βυθίζονται, πλέον, σε βαθύτερες σκέψεις, εκφράζουν ανέλπιστες ελπίδες, φλερτάρουν με την κατάθλιψη, γοητεύονται από τη μοναχικότητα.

Είμαι σίγουρος πως αν ο Μ. Βασίλειος, ο Γρηγόριος Θεολόγος και ο Ιωάννης Χρυσόστομος, έρχονταν σήμερα ανάμεσα μας, δεν θα κλείνονταν μέσα στους ναούς, πίσω από τις βαριές πόρτες που θέλγονται από το απλησίαστο. Δεν θα είχαν την ανάγκη για αυτοεπιβεβαίωση πίσω από ένα γραφείο που θα αναδείκνυε με τραγικό τρόπο τη φτώχεια της υπαρξιακής εσωτερικότητας. Ποιός είπε ότι η Εκκλησία υπάρχει για να είναι; Υπάρχει για να γίνεται!

Βλέπω και τους Τρεις να σηκώνονται από τις βαριές καρέκλες που παρέχουν ασφάλεια, αυτοπροβολή, και να σπρώχνουν με δύναμη τις κλειστές πόρτες, βάζοντας τέλος σε ανασφάλειες και φοβικά σύνδρομα. Τους βλέπω, με πίστη στον Θεό και στο γεγονός της σωτηρίας του ανθρώπου, να βαδίζουν στους δρόμους, στις αγορές, στις πλατείες. Χαιρετάνε τον κόσμο. Χωρίς αλαζονεία, χωρίς ύφος που βεβαιώνει τίτλους, χωρίς κομπορρημοσύνες. Απλοί, ταπεινοί, ανυποψίαστα άγιοι! Δεν προκαλούν με τον πλούτο, δεν γιορτάζουν με τους καθώς πρέπει, τους εκλεκτούς, τους ατσαλάκωτους. Όλους τους χαιρετάνε, στέκονται στους πονεμένους, ζορίζονται που δεν μπορεί εύκολα να ανατραπεί η εξουσία του μισάνθρωπου διαβόλου, που ταλαιπωρεί την ανθρωπότητα. Αλλά κι όταν είναι στους ναούς, κηρύττουν χωρίς επίδειξη. Απουσιάζει ο στόμφος, το έντονο καθεστωτικό συλλάβισμα  λέξεων και φράσεων. Ο Γρηγόριος Θεολόγος, μάλιστα, συχνά τονίζει: «Πρᾶξις θεωρίας ἐπίβασις».

Ιδίως ο Γρηγόριος, έχει τάσεις φυγής. Δεν ικανοποιείται. Δεν ησυχάζει. Περνάει έξω από μία καφετέρια και δεν διστάζει να καθίσει και να συζητήσει. Ακούει τους προβληματισμούς των νέων, προβληματίζεται που οι μεταφυσικές τους αγωνίες έχουν ένταση. Σκέφτεται πως η εποχή αυτή εύκολα μπορεί να αναδείξει αγίους, μάρτυρες συνειδήσεως, σε σχέση με τη δική του εποχή. Τους μιλάει με ποιητική γλώσσα, αναδεικνύοντας αλήθειες και ομορφιές της πίστης μέσα από την ευαισθησία που δημιουργούν τα εκφραστικά μέσα της εποχής. Κάποιος από την παρέα πετάγεται και διαμαρτύρεται: «Εσείς μόνο για Θεό μιλάτε και απορρίπτετε κάθε τι που δεν είναι δικό σας. Πώς θα μιλήσετε στην εποχή μας όταν εξορκίζετε κάθε τι που μοιάζει ξένο;». Ο Γρηγόριος δεν σαστίζει, δεν εκπλήσσεται. Τους μιλάει για τον κυνικό φιλόσοφο και φίλο του Ήρωνα που έγινε χριστιανός και επαινεί κάθε τι που προάγει το ήθος, την αρετή. Όλα στην Εκκλησία μεταποιούνται.

Σε ένα άλλο σημείο της πόλης, βαδίζει ο Ιωάννης Χρυσόστομος. Εισέρχεται μέσα σε έναν ναό και συναντά ιερείς σε μία σύναξη. Ακούει πως δεν χρειάζονται ιερείς με μόρφωση και προβληματίζεται για όσα ακούει. Αντιλαμβάνεται απ’ όσα ακούει πως η ιεροσύνη αναλώνεται στο λειτουργικό μέρος. Οι εποχές απαιτούν περισσότερα. Οι άνθρωποι απαιτούν περισσότερα. Υπάρχει Θεός; Γιατί το κακό υπάρχει στον κόσμο; Γιατί βασιλεύει η αδικία; Γιατί ο Θεός που είναι αγάπη αφήνει να εξουσιάζει ο θάνατος τις ζωές των ανθρώπων; Του απευθύνουν το λόγο στη σύναξη. Εσύ παππούλη, του λένε, τί έχεις να μας πεις γι’ αυτά; Πώς θέλει η εποχή μας τον ιερέα; Ο Χρυσόστομος αντλεί τα επιχειρήματα από τους λόγους του «Περί Ιεροσύνης». Χρειάζεται άριστη ηθική κατάσταση, τους λέει, αλλά «είναι μεγάλη η ανάγκη του λόγου, όχι μόνο για τη διασφάλιση της εσωτερικής ποίμνης, αλλά και για την απόκρουση των εξωτερικών εχθρών». Δεν παραλείπει να τονίζει πως ο ιερέας χρειάζεται να γνωρίζει ώστε να διαλέγεται με όλους.

Παραπέρα, ο Μ. Βασίλειος. Περνάει έξω από μία καφετέρια. Δεν αποστρέφει το βλέμμα του, κοιτάζει μήπως συναντήσει κάποιον που έχει αναζητήσεις και φιλοσοφήσει μαζί του. Μέσα στο βάθος κάθονται αγόρια και κορίτσια. Δεν είναι του στυλ του. Δίνει, όμως, ο ίδιος στυλ στη συνάντηση. Βαδίζει προς το μέρος τους. Κάθεται σε διπλανό τραπεζάκι και παραγγέλνει καφέ. Εκείνοι συζητάνε για το τι πρέπει να απορρίπτουν και τι να δέχονται στη ζωή τους. Ο Βασίλειος, γυρνάει προς το μέρος τους και με ήσυχο τόνο στη φωνή, τους λέει αυτά που είχε γράψει στην ομιλία του «Προς τους νέους…»: «Είναι πολλά αυτά που με παρακινούν, παιδιά μου, να σας συμβουλεύσω, όσα θεωρώ ότι είναι άριστα και όσα έχω την πεποίθηση ότι σας συμφέρουν, εάν τα προτιμήσετε… και να συναναστρεφόμαστε με ποιητές και λογογράφους και ρήτορες και με όλους τους ανθρώπους, από τους οποίους πρόκειται να προέλθει κάποια ωφέλεια για την επιμέλεια της ψυχής».

Η Εκκλησία βγαίνει στον κόσμο. Πάντοτε έβγαινε. Όμως, δεν γίνεται κόσμος. Υπάρχει για τον κόσμο, όχι για να γίνει κόσμος. Βλέπω τους Τρεις Ιεράρχες στην εποχή μας. Θέλουν να γνωρίσουν στον άνθρωπο το πρόσωπο του Χριστού. Από εκεί ξεκινάνε όλα. Δεν εξορκίζουν την εποχή, τα μέσα της, δεν δαιμονοποιούν ότι δεν είναι «της εκκλησίας». Γίνονται για όλους όλα. Κάθονται στις καφετέριες, πίνουν καφέ, ακούνε μουσική, βιώνουν τον Θεό στην εποχή μας. Αγαπούν τον Θεό. Αγαπούν τον άνθρωπο.

διάκονος Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων

π. Ηρακλής Αθ. Φίλιος (Βαλκανιολόγος, Θεολόγος)

Κάθε χρόνο, στις 30 Ιανουαρίου, η Χριστιανική Εκκλησία τιμά από κοινού τους τρεις Μεγάλους Πατέρες και Οικουμενικούς Δασκάλους, τον Μέγα Βασίλειο, τον Γρηγόριο τον Θεολόγο και τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο.

Στην Ελλάδα τιμώνται ως προστάτες της εκπαίδευσης και των γραμμάτων

Η εορτή των Τριών Ιεραρχών εισήχθη στην εκκλησία στα μέσα του 11ο αιώνα από τον λόγιο και μητροπολίτη Ευχαΐτων Ιωάννη Μαυρόποδα (1000-1070), επί αυτοκράτορος Κωνσταντίνου Θ’ του Μονομάχου (1000-1055). Σκοπός του Μαυρόποδα ήταν να παρουσιάσει τις τρεις εξέχουσες αυτές προσωπικότητες της Χριστιανοσύνης ως τους κατ’ εξοχήν υπερμάχους του τριαδικού δόγματος και να δώσει τέλος στον φατριασμό που σοβούσε στο σώμα της εκκλησίας για το ποιος από τους τρεις ιεράρχες είναι ο σπουδαιότερος.

Είναι χαρακτηριστικό ότι την εποχή εκείνη μεγάλος αριθμός ιερωμένων και πιστών είχαν χωριστεί σε τρεις ομάδες: τους Ιωαννίτες, τους Γρηγορίτες και τους Βασιλείτες.

Η εορτή των Τριών Ιεραρχών, εκτός από τον εκκλησιαστικό χαρακτήρα, έχει και εκπαιδευτικό στα καθ’ ημάς. Θεωρείται ως η εορτή των ελληνικών γραμμάτων, καθόσον οι Τρεις Ιεράρχες συνετέλεσαν στην ανάπτυξη της χριστιανικής διδασκαλίας, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη των αρχαίων ελληνικών γραμμάτων.

Ο εκπαιδευτικός χαρακτήρας της εορτής των Τριών Ιεραρχών καθιερώθηκε στις 9 Αυγούστου του 1841 από το ακαδημαϊκό συμβούλιο του Οθωνείου Πανεπιστημίου (νυν Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών) και πρωτογιορτάστηκε στις 30 Ιανουαρίου του 1842. Τα επόμενα χρόνια, ο εορτασμός επεκτάθηκε σ’ όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης.

Απολυτίκιο
Τους τρεις μεγίστους φωστήρας της τρισηλίου Θεότητος, τους την οικουμένην ακτίσι δογμάτων θείων πυρσεύσαντας, τους μελιρρύτους ποταμούς της σοφίας, τους την κτίσιν πάσαν θεογνωσίας νάμασι καταρδεύσαντας, Βασίλειον τον μέγαν, και τον Θεολόγον Γρηγόριον, συν τω κλεινώ Ιωάννη, τω την γλώτταν χρυσορρήμονι, πάντες οι των λόγων αυτών ερασταί, συνελθόντες ύμνοις τιμήσωμεν· αυτοί γαρ τη Τριάδι, υπέρ υμών αεί πρεσβεύουσιν.