Όταν μια επένδυση ξεκινά από συναίσθημα και γίνεται σημείο αναφοράς

Σε μια πόλη που εξελίσσεται τουριστικά με σταθερά βήματα, το Elysian Luxury Hotel & Spa δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη ξενοδοχειακή μονάδα. Είναι μια ιστορία που ξεκινά από κάτι βαθιά προσωπικό.

Στο σημείο όπου σήμερα βρίσκεται το Elysian Luxury Hotel & Spa, κάποτε υπήρχε ένα σπίτι.
Το σπίτι όπου γεννήθηκε και έζησε μέχρι την εφηβεία του ο κ. Γιώργος Κατσαρός, ενώ η κα Παυλίνα Μουστάκα περνούσε εκεί τα καλοκαίρια της, αλλά και περιόδους των εορτών, μαζί με τον παππού και τη γιαγιά της.

Τα τελευταία χρόνια, στο εγχείρημα έχει προστεθεί και ένα νέο πρόσωπο, η κα Λιάνα Κατσαρού, κόρη του κ. Γιώργου Κατσαρού, ενισχύοντας τη συνέχεια και την οικογενειακή παρουσία πίσω από το ξενοδοχείο.

Η ανθρώπινη διάσταση πίσω από την εικόνα

Όπως ήδη αναφέρθηκε, ο κος Γιώργος Κατσαρός διατηρεί μια άμεση, προσωπική σχέση με τον χώρο, φτάνοντας πολλές φορές να φροντίζει ο ίδιος τον κήπο και τα δέντρα του ξενοδοχείου μια εικόνα που αποτυπώνει τη σύνδεσή του με τον τόπο.

Από την άλλη πλευρά, η κα Παυλίνα Μουστάκα αποτελεί, σύμφωνα με ανθρώπους που γνωρίζουν το project, την «ψυχή» της καθημερινής λειτουργίας.

Με συνεχή παρουσία στο ξενοδοχείο:

• επιβλέπει τη λειτουργία σε καθημερινό επίπεδο
• έχει ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση της εμπειρίας φιλοξενίας
• συνέβαλε καθοριστικά στην αισθητική και την εσωτερική διακόσμηση

Πρόκειται για μια προσέγγιση που δεν περιορίζεται στη διοίκηση, αλλά αγγίζει κάθε λεπτομέρεια από την εικόνα των χώρων μέχρι την ποιότητα της εξυπηρέτησης.

Φιλοξενία νέας γενιάς με προσωπική υπογραφή

Στο Elysian Luxury Hotel & Spa, η φιλοξενία δεν αντιμετωπίζεται ως τυπική υπηρεσία.

Η κα Παυλίνα Μουστάκα φαίνεται να εκφράζει ένα πιο σύγχρονο μοντέλο:

• υψηλή αισθητική σε κάθε χώρο
• έμφαση στη λεπτομέρεια
• προσωπική φροντίδα προς τον επισκέπτη

Αυτό που ξεχωρίζει είναι ότι η εμπειρία δεν είναι απρόσωπη έχει σαφή ταυτότητα.

Ένα resort με χαρακτήρα

Το ξενοδοχείο, με περίπου 44 δωμάτια και σουίτες (αρκετές με ιδιωτικές πισίνες), συνδυάζει την ιδιωτικότητα με την άνεση ενός μικρού resort μέσα στην πόλη.

Η συνολική δομή και φιλοσοφία απευθύνονται σε κοινό που αναζητά ποιότητα, ηρεμία και ολοκληρωμένη εμπειρία διαμονής.

Πέρα από το σήμερα το βλέμμα στο αύριο

Το Elysian Luxury Hotel & Spa δεν φαίνεται να περιορίζεται στο παρόν.

Σύμφωνα με τις ενδείξεις και τη συνολική φιλοσοφία του εγχειρήματος, υπάρχει μια ευρύτερη στόχευση:
η Καλαμάτα να ενισχύσει τη θέση της ως σύγχρονος, ποιοτικός προορισμός.

Χωρίς υπερβολές και χωρίς να προεξοφλούνται εξελίξεις, είναι σαφές ότι το project εξελίσσεται και αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο για νέες πρωτοβουλίες στο μέλλον, που ενδέχεται να συζητηθούν ευρύτερα.

Ένα ξενοδοχείο με ταυτότητα

Το Elysian Luxury Hotel & Spa ξεχωρίζει γιατί δεν βασίζεται μόνο στις εγκαταστάσεις του.

Ξεχωρίζει γιατί:

• έχει προσωπική ιστορία
• έχει ενεργή παρουσία των ανθρώπων πίσω από αυτό
• εξελίσσεται με συγκεκριμένη φιλοσοφία

Και ίσως αυτό να είναι το στοιχείο που το κάνει να ξεφεύγει από τα συνηθισμένα:
ότι η πολυτέλεια εδώ δεν είναι μόνο θέμα εικόνας, αλλά αποτέλεσμα μιας διαρκούς, καθημερινής φροντίδας.

Στο πρόσφατο δημοτικό συμβούλιο Καλαμάτας, ο δημοτικός σύμβουλος της Παράταξης «Ανοιχτός Δήμος – Ενεργοί Πολίτες» Χρήστος Αναστασόπουλος, προέβη σε ερωτήσεις προς τη δημοτική αρχή, για τη νέα τροπολογία του κράτους, όπου δίνατε η δυνατότητα σε Δήμους που δεν υφίσταται δημοτική αστυνομία ή το προσωπικό που υπηρετεί δεν επαρκεί, να ορίζονται διοικητικοί υπάλληλοι που ασκούν αποκλειστικά τις αρμοδιότητες της δημοτικής αστυνομία, ποια είναι η άποψη του Δήμαρχου και αν έχει έρθει σε επαφή με το το Σωματείο Εργαζομένων του Δήμου Καλαμάτας, όπως επίσης και για τη βαρύτητα που αποδίδει η δημοτική αρχή σε  ζητήματα που άπτονται της τοπικής και τουριστικής ανάπτυξης.

Αναλυτικά οι ερωτήσεις που έθεσε:

Ζήτημα 1^ο:

Σε αντίθεση με τη δέσμευση του ΥΠ.ΕΣ.  για προσλήψεις στη Δημοτική Αστυνομία και με πρόσχημα την υγειονομική κρίση που διέρχεται η χώρα, κατατέθηκε τροπολογία σύμφωνα με το περιεχόμενο της οποίας δίνεται η δυνατότητα σε Δήμους που δεν υφίσταται δημοτική αστυνομία ή το προσωπικό που υπηρετεί δεν επαρκεί, να ορίζονται διοικητικοί υπάλληλοι που θα ασκούν αποκλειστικά τις αρμοδιότητες της δημοτικής αστυνομίας. Η δυνατότητα αυτή ισχύει όσο υφίστανται τα έκτακτα μέτρα προστασίας της δημόσιας υγείας και πάντως όχι πέραν της 28^ης Φεβρουαρίου 2021, με δυνατότητα όμως παράτασης μετά από απόφαση του ΥΠ.ΕΣ. έως και την 30^η Ιουνίου 2021. Μετά από έντονες αντιδράσεις κομμάτων της αντιπολίτευσης και της ΠΟΕ – ΟΤΑ το ΥΠ.ΕΣ. υπαναχώρησε μερικώς και τροποποίησε την αρχική διάταξη, περιορίζοντας τις ανατιθέμενες αρμοδιότητες μόνο σε αυτές του ελέγχου και της επιβολής κυρώσεων των μέτρων για την αποτροπή της πανδημίας. Κύριε Δήμαρχε, δεδομένου του ότι, σύμφωνα με τη διάταξη, είστε αποκλειστικά αρμόδιος να κρίνετε την επάρκεια του προσωπικού που υπηρετεί στη Δημοτική Αστυνομία και να λάβετε τη σχετική απόφαση, σας ερωτώ:

• Πρώτον, ποια είναι η άποψή σας για την εν λόγω διάταξη;
• Δεύτερον, έχετε έρθει σε επαφή με το Σωματείο Εργαζομένων του Δήμου και αν ναι, ποια είναι η άποψή του;
• Τρίτον, τελικά, προτίθεστε να κάνετε χρήση της διάταξης και να αναθέσετε καθήκοντα δημοτικών αστυνομικών σε διοικητικούς υπαλλήλους;

Ζήτημα 2^ο:

Με τη διττή μου ιδιότητα, αυτή του Δημοτικού Συμβούλου αλλά και του μέλους της Επιτροπής Τουρισμού και Επιχειρηματικότητας, θέλω να εκφράσω την ανησυχία της παράταξής μας σχετικά με τη βαρύτητα που αποδίδει η δημοτική αρχή σε  ζητήματα που άπτονται της τοπικής και τουριστικής ανάπτυξης. Πέρυσι, χαιρετήσαμε τον ορισμό Αντιδημάρχου με αρμοδιότητα την Τοπική Ανάπτυξη, τον Τουρισμό και την Επιχειρηματικότητα καθώς και τη συγκρότηση της αντίστοιχης επιτροπής διότι θεωρήσαμε πως οι αποφάσεις αυτές σηματοδοτούν την απαρχή μιας σοβαρής ενασχόλησης με την τουριστική ανάπτυξη της περιοχής μας, δεδομένου πως κατά κοινή ομολογία ο Τουρισμός μαζί με τον πρωτογενή τομέα συνιστούν τους βασικούς πυλώνες στους οποίους πρέπει να επενδύσουμε.  Η διάψευση των προσδοκιών μας όμως κορυφώθηκε όταν στον πρόσφατο ορισμό των νέων αντιδημάρχων διαπιστώσαμε με απογοήτευση πως η εν λόγω αντιδημαρχία καταργήθηκε και ο Τουρισμός ως αντικείμενο απαξιώνεται με το να αποτελεί πλέον ένα μικρό μόνο μέρος μιας νεοσυσταθείσας αντιδημαρχίας. Προς επίρρωση, παραπέμπω στις αρμοδιότητες που μεταβιβάζονται από τον Δήμαρχο στον Αντιδήμαρχο Νέων Έργων, Πολεοδομίας, Προγραμματισμού και Τουρισμού. Ανεξαρτήτως προθέσεων και ικανοτήτων του Αντιδημάρχου, από το πλήθος και τον απαιτητικό χαρακτήρα των αρμοδιοτήτων του, καθίσταται προφανής η υποβάθμιση του Τουρισμού και η αδυναμία σοβαρής ενασχόλησης με θέματα που τον αφορούν. Ως προς την Επιτροπή, πέρα από το γεγονός πως έχει να συνεδριάσει εδώ και πολύ καιρό, διαπιστώσαμε πως στα θέματα της σημερινής συνεδρίασης συμπεριλαμβάνεται, προς έγκριση, μνημόνιο συνεργασίας μεταξύ του Δήμου Καλαμάτας και του Σωματείου «Διάζωμα», με βασικό αντικείμενο την Τουριστική Ανάπτυξη, χωρίς να συζητηθεί πρώτα στην Επιτροπή και να γνωμοδοτήσει σχετικά, και χωρίς κάποιον επείγοντα λόγο που θα δικαιολογούσε αυτή την παράκαμψη. Επισημαίνεται, πως η κριτική αυτή δεν υποδηλώνει αρνητική στάση προς τη συνεργασία. Τέλος, ερωτηματικά ως προς τη λειτουργία της Επιτροπής δημιουργεί το γεγονός πως ο Τουρισμός και η Επιχειρηματικότητα, ως πεδία, δεν ανήκουν πλέον στη σφαίρα αρμοδιότητας του ίδιου Αντιδημάρχου. Βάσει των ανωτέρω θέτω τις ακόλουθες ερωτήσεις:

• Κύριε Δήμαρχε, πέρυσι, με τις σχετικές αποφάσεις σας δηλώσατε πως αυτές σηματοδοτούν τη σημασία που αποδίδετε στην τουριστική ανάπτυξη της περιοχής μας. Να υποθέσουμε πως φέτος οι πρόσφατες αποφάσεις σας σηματοδοτούν ακριβώς το αντίθετο;
• Κύριε Μπασακίδη, ως αρμόδιος Αντιδήμαρχος, θεωρείτε πραγματικά πως το πλέγμα των πολυποίκιλων αρμοδιοτήτων σας επιτρέπει την προσήκουσα ενασχόληση με ένα κομβικής σημασίας αντικείμενο όπως αυτό της τουριστικής ανάπτυξης; Ως προς τη σχετική επιτροπή, έχετε την πρόθεση να την καταργήσετε και αν όχι, γιατί την παρακάμψατε στην περίπτωση του μνημονίου συνεργασίας με το Σωματείο «Διάζωμα»;

Του Χρήστου Αναστασόπουλου

Οικονομολόγου, MSc

Δημοτικού Συμβούλου – «Ανοιχτός Δήμος-Ενεργοί Πολίτες»

Ενώ προβάλλει σήμερα, ίσως περισσότερο από ποτέ – λόγω των δραματικών επιπτώσεων της παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης – επιτακτική η ανάγκη ενασχόλησης με το παρόν του τουρισμού, θα πρέπει ταυτόχρονα να προετοιμάζουμε το μέλλον του. Αναμφίβολα, χρειάζεται μια εκ βάθρων αναθεώρηση της τουριστικής πολιτικής της χώρας μας. Πολιτικής που, με τις όποιες εξαιρέσεις, χαρακτηρίζεται εδώ και δεκαετίες από αποσπασματικότητα και βραχυπρόθεσμες επιδιώξεις. Πολιτικής που, όντας προσανατολισμένη στη λογική του μαζικού τουρισμού, έχει ως αρνητικά αποτελέσματα, μεταξύ άλλων, τη χαμηλή ποιότητα υπηρεσιών, την επιδίωξη του εύκολου κέρδους, την υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος, την απομείωση του πολιτιστικού και του αρχιτεκτονικού μας κεφαλαίου, στοιχεία που νομοτελειακά οδήγησαν στην απαξίωση του τουριστικού μας προϊόντος.

Πλέον, οι συνθήκες για αυτή την αναθεώρηση έχουν ωριμάσει. Η κατάρρευση της Thomas Cook, ενός από τα μεγαλύτερα ταξιδιωτικά γραφεία παγκοσμίως, δημιούργησε σημαντική ρωγμή στην υπεροχή του κυρίαρχου αυτού μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης, σηματοδοτώντας την απαρχή μιας κλιμακούμενης αμφισβήτησής του. Αμφισβήτησης, που ενισχύεται από μια ενδελεχή, και βάσει δεδομένων, ανάλυση της παγκόσμιας τουριστικής αγοράς η οποία καταδεικνύει μια διαφαινόμενη σημαντική αλλαγή του προφίλ των ταξιδιωτών, με την καταγραφή μιας διαρκώς αυξανόμενης τάσης αναζήτησης αυθεντικών εμπειριών. Η πανδημία και η πολυδιάστατη αρνητική επίπτωσή της στον τουρισμό επέφεραν το καταλυτικό πλήγμα στο υφιστάμενο μοντέλο, αναδεικνύοντας σε όλο τους το εύρος τις παθογένειές του και τα όριά του και καθιστώντας πλέον αδήριτη την ανάγκη αναζήτησης μιας άλλης φιλοσοφίας, ενός διαφορετικού τρόπου προσέγγισης της τουριστικής ανάπτυξης. Επιπρόσθετοι λόγοι, που συνηγορούν σε αυτή την αναγκαιότητα, αποτελούν αφενός η ανισόρροπη, μεταξύ των τομέων της, διάρθρωση της οικονομίας μας, η οποία χαρακτηρίζεται από έναν υπερμεγέθη τριτογενή τομέα, τον τομέα των υπηρεσιών και αφετέρου η στροφή εδώ και πολλά χρόνια στη «μονοκαλλιέργεια» του τουρισμού, που, όπως κάθε μονοκαλλιέργεια, καθιστά την οικονομία ευάλωτη σε μεταβολές των παραγόντων που την επηρεάζουν.

Απαιτείται ένα μοντέλο τουριστικής ανάπτυξης με επίκεντρο τον άνθρωπο και την αειφορία, η εφαρμογή του οποίου θα έχει αποτέλεσμα μια ήπια, βιώσιμη, πράσινη και δίκαιη ανάπτυξη. Η σημαίνουσα, στο ζητούμενο μοντέλο, θέση του αγροτουρισμού, αναδύεται στη συλλογιστική μας σχεδόν αυθόρμητα. Κερδίζει το ενδιαφέρον μας, διότι η φιλοσοφία του συνάδει μοναδικά με τις προαναφερθείσες απαιτήσεις, είτε τον προσεγγίσουμε, σύμφωνα με τον Παπακωνσταντινίδη (1993), ως ένα εξαιρετικό μεθοδολογικό εργαλείο ανάπτυξης μικρών και μειονεκτικών τόπων είτε ως μια μοναδική ευκαιρία μιας εναλλακτικής θεώρησης της συνολικής τουριστικής μας πολιτικής.

Ο αγροτουρισμός συνιστά μια μορφή τουρισμού που αναπτύσσεται σε μη αστικό περιβάλλον, στην ύπαιθρο, παρέχοντας υπηρεσίες φιλοξενίας και εστίασης σε χώρους ενοποιημένους ή γειτνιάζοντες με αγροτικές εγκαταστάσεις. Ο επισκέπτης έρχεται σε επαφή με τη φύση, με το ιδιαίτερο για κάθε περιοχή οικοσύστημα, με τον πολιτισμό, με τα τοπικά ήθη και έθιμα, την τοπική κουζίνα και γαστρονομία. Αξιοποιεί τη δυνατότητα συμμετοχής σε αγροτικές και κτηνοτροφικές ασχολίες, σε αθλητικές δραστηριότητες, σε πολιτιστικά δρώμενα και σε γευσιγνωσίες. Επισκέπτεται αρχαιολογικούς χώρους, μοναστήρια, μουσεία και οινοποιεία. Παρακολουθεί μαθήματα τοπικής μαγειρικής, παραδοσιακών χορών και κατασκευής προϊόντων χειροτεχνίας. Επί της ουσίας, έρχεται σε επαφή με όλα εκείνα τα στοιχεία που συνθέτουν τη μοναδικότητα του τουριστικού προϊόντος μιας περιοχής.

Σταχυολογώντας από τα πλεονεκτήματα και τα οφέλη της ανάπτυξης του αγροτουρισμού, ενδεικτικά αναφέρονται τα ακόλουθα:

• Απομάκρυνση από το φαινόμενο της «μονοκαλλιέργειας»
• Ταυτόχρονη ανάπτυξη του πρωτογενούς, του δευτερογενούς και του τριτογενούς τομέα της οικονομίας
• Συγκράτηση του αγροτικού πληθυσμού στις εστίες του και επανάκαμψη κατοίκων από τα αστικά κέντρα (αποκέντρωση)
• Αξιοποίησή του ως εργαλείου ολοκληρωμένης ανάπτυξης μειονεκτικών περιοχών
• Ανάδειξη, προβολή και προστασία του φυσικού, αρχιτεκτονικού, λαογραφικού και πολιτισμικού κεφαλαίου κάθε περιοχής
• Συνδυασμός με τις υπόλοιπες μορφές εναλλακτικού τουρισμού και χρήση του ως βάσης ανάπτυξής τους
• Σημαντική χρονική επέκταση της τουριστικής περιόδου
• Συμπληρωματική απασχόληση, ενίσχυση του αγροτικού εισοδήματος ή και δημιουργία αυτοτελούς εισοδήματος
• Ανταπόκριση στην αρχέγονη ανάγκη του ανθρώπου να έρχεται σε επαφή με τη φύση
• Ενεργοποίηση του ενδογενούς δυναμικού κάθε περιοχής
• Ανάπτυξη στα μέλη μιας κοινότητας του αισθήματος της συμμετοχής στα κοινά και της συλλογικότητας μεταξύ τους.

Από την εμπειρία της υφιστάμενης κρίσης αναδύονται δύο ακόμη οφέλη^. αφενός οι μικρής κλίμακας μονάδες, όπως αυτές του αγροτουρισμού, εμφανίζονται περισσότερο ευέλικτες να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα και αφετέρου χώρες με ανεπτυγμένη αυτή τη μορφή τουρισμού, που συνεπάγεται την ταυτόχρονη ισχυροποίηση και του πρωτογενούς τομέα, απειλούνται λιγότερο από μια επισιτιστική κρίση, όπως αυτή που ενδεχομένως να  αντιμετωπίσουμε στο άμεσο μέλλον ως παράγωγο αποτέλεσμα της αντίστοιχης υγειονομικής.

Δυστυχώς, όμως, ο αγροτουρισμός στην Ελλάδα βρίσκεται ακόμα σε νηπιακό στάδιο. Χαρακτηρίζεται, κατά κανόνα, παρά τα όποια λίγα και μεμονωμένα επιτυχημένα παραδείγματα, από αποσπασματικότητα, απέχοντας παρασάγγας από τη φιλοσοφία και την ολιστική του διάσταση. Η πολιτεία δεν φαίνεται να διαπνέεται από το πνεύμα που τον διέπει και δεν τον τοποθετεί ψηλά στις προτεραιότητές της, το σχετικό θεσμικό πλαίσιο εμφανίζει κενά και τα στοιχεία που συνθέτουν την εθνική μας κουλτούρα δεν δημιουργούν ευνοϊκό περιβάλλον ανάπτυξής του. Τα σύμφωνα με την προσέγγιση LEADER φιλόδοξα προγράμματα της Ε.Ε., που, με τις όποιες τροποποιήσεις στο περιεχόμενό τους, δίνουν εδώ και περίπου τριάντα χρόνια λύσεις σε επίπεδο χρηματοδότησης και τεχνογνωσίας, δεν έχουν την προσδοκώμενη θετική επίπτωση, ώστε να δοθούν ολιστικές λύσεις στην ανάπτυξη ενός τόπου και να δημιουργηθούν τα ανωτέρω οφέλη που συνεπάγεται η ανάπτυξή του.

Στην κατεύθυνση της επιδιωκόμενης αλλαγής, μεταξύ άλλων,  προτείνεται:

• Να διαμορφωθεί για τον αγροτουρισμό ένα όραμα σαφές, που θα εμπνέει και θα κινητοποιεί.
• Να αποτελέσει η ανάπτυξή του βασικό στρατηγικό στόχο της τουριστικής και της εν γένει αναπτυξιακής μας πολιτικής, με μακροπρόθεσμο προγραμματισμό-σχεδιασμό καθώς και με τη διασφάλιση της απαραίτητης διακομματικής σύμπνοιας.
• Να συσταθεί – σηματοδοτώντας τη σημασία που του αποδίδεται, αλλά και για λειτουργικούς-επιχειρησιακούς λόγους – εξειδικευμένη, με αναβαθμισμένο ρόλο και με διευρυμένες αρμοδιότητες οργανωτική μονάδα στο Υπουργείο Τουρισμού και να διασφαλισθεί η ενεργή συνεργασία όλων των υπουργείων που εμπλέκονται άμεσα ή έμμεσα με το εγχείρημα.
• Να αποτελέσει τη βάση ανάπτυξης και των λοιπών εναλλακτικών μορφών τουρισμού, μέσω ολοκληρωμένου σχεδιασμού για την ανάπτυξη κάθε περιοχής με γνώμονα την μοναδικότητα του τουριστικού της προϊόντος.
• Να αναληφθεί από μέρους της χώρας μας πρωτοβουλία σε επίπεδο Ε.Ε., αξιοποιώντας τη συγκυρία αλλά και τα ερείσματα άλλων κρατών-μελών με αντίστοιχη στόχευση, ώστε να διασφαλιστεί ένα σταθερά ευνοϊκό περιβάλλον κατά τη διάρκεια υλοποίησης του εγχειρήματος, μέσω της δημιουργίας ενός επιχειρησιακού προγράμματος που θα απαντά στις ανάγκες χρηματοδότησης και τεχνογνωσίας, σύμφωνα με την προσέγγιση LEADER, αλλά που θα δίνει έμφαση και θα πριμοδοτεί προτάσεις ολοκληρωμένου σχεδιασμού για την τουριστική ανάπτυξη ενός τόπου, καθώς και προτάσεις οι οποίες είναι  ενσωματωμένες σε ένα τέτοιο  σχέδιο.
• Να χρησιμοποιηθεί η μεθοδολογία της συγκριτικής αξιολόγησης (benchmarking), έτσι ώστε να τύχουν προσέγγισης βέλτιστες πρακτικές άλλων ανεπτυγμένων αγροτουριστικά χωρών, όπως η Ιταλία, η Γαλλία, η Ισπανία και η Γερμανία, και να υιοθετηθούν αυτούσιες ή προσαρμοζόμενες στο καθ΄ υμάς.
• Να χρησιμοποιηθεί η up – bottom (από πάνω προς τα κάτω) προσέγγιση για την επικοινωνία έναρξης, την οργάνωση και τον συντονισμό του εγχειρήματος ενώ για τον σχεδιασμό να χρησιμοποιηθεί η bottom – up προσέγγιση, με την πρώιμη συμμετοχή των κατοίκων των προς ανάπτυξη περιοχών σε αυτόν.

Εν κατακλείδι, ο αγροτουρισμός έχει τη δυναμική  –  ικανοποιώντας πλήρως, σε αξιακό επίπεδο, τις απαιτήσεις του ζητούμενου μοντέλου, απαντώντας αποτελεσματικά σε πολλά ζητήματα που άπτονται της τουριστικής μας ανάπτυξης, επιδρώντας, ταυτόχρονα, θετικά σε ένα ευρύ πλέγμα κοινωνικών, οικονομικών και πολιτιστικών παραγόντων και ταιριάζοντας απόλυτα στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της χώρας μας –  να αποτελέσει ένα σημαντικό αναπτυξιακό εργαλείο και ένα ακόμα πολύ ισχυρό συγκριτικό μας πλεονέκτημα, αρκεί να υπάρξει η πολιτική βούληση προς την κατεύθυνση αυτή.