Υπάρχουν στιγμές που ένας τόπος παύει να είναι απλώς γεωγραφία και γίνεται συναίσθημα.

Για εμάς τους Μεσσήνιους, η 26η Νοεμβρίου δεν είναι μια ακόμη επέτειος.

Είναι η ημέρα που τιμούμε το δέντρο που μας μεγάλωσε, που διαμόρφωσε χαρακτήρες και έγραψε ιστορία: την ελιά.

Σε μια «κουκίδα» στον χάρτη, η Μεσσηνία χάρισε στον κόσμο δύο προϊόντα-σύμβολα:

Τη Μαύρη Βασίλισσα – Ελιά Καλαμών

Η ελιά που κουβαλά στο όνομά της έναν ολόκληρο τόπο, που ταξιδεύει τη Μεσσηνία σε κάθε ήπειρο και έχει γίνει παγκόσμιο σημείο αναφοράς στη γαστρονομία – μια ελιά που δεν αποτελεί απλώς ποικιλία, αλλά συνιστά ταυτότητα.

Τον Πράσινο Χρυσό – Το ελαιόλαδο από ποικιλία Κορωνέικη

Η κορωνέικη ποικιλία, γεννημένη στη Νοτιοανατολική Πυλία και την ιστορική Κορώνη, έδωσε στον κόσμο ένα από τα ποιοτικότερα ελαιόλαδα του πλανήτη.

Από τη Μαύρη Βασίλισσα και τον Πράσινο Χρυσό γεννήθηκαν δύο ΠΟΠ προϊόντα με παγκόσμια εμβέλεια — η Ελιά Καλαμάτας ΠΟΠ & το ελαιόλαδο ΠΟΠ Καλαμάτα, προϊόντα που δεν είναι μόνο διατροφικά αγαθά, αλλά η ίδια η απόσταξη της μεσσηνιακής φύσης σε έναν καρπό και μια σταγόνα.

Και όλα αυτά από έναν τόπο που απέδειξε ότι η ποιότητα μπορεί να γίνει διεθνές αφήγημα.

Όσοι είχαν την τύχη να μεγαλώσουν εδώ ξέρουν ότι η ελιά δεν είναι καλλιέργεια.

Είναι οικογενειακή ιστορία.

Είναι φωνές στο λιοτρίβι, πρωινά στα χωράφια, το πρώτο κλαδευτήρι που τους έδωσαν.

Είναι η μνήμη του τόπου μας, γραμμένη σε κορμούς που άντεξαν αιώνες.

Γι’ αυτό και η σχέση με την ελιά είναι βαθιά, σχεδόν υπαρξιακή.

Η επιστήμη επιβεβαιώνει αυτό που οι Μεσσήνιοι ζούμε καθημερινά.

• 9,5 τόνοι CO₂ απορροφούνται ανά εκτάριο ετησίως.
• Οι ελαιώνες λειτουργούν ως φυσικά φράγματα κατά της διάβρωσης.
• Η Μεσογειακή Διατροφή, αναγνωρισμένη από την UNESCO ως Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά, έχει ως θεμέλιό της τον «πράσινο χρυσό» – το ελαιόλαδο.
• Η Καλαμών και η Κορωνέικη έχουν μοναδικό DNA που ξεχωρίζει διεθνώς.

Ωστόσο υπάρχουν και οι σύγχρονες προκλήσεις που απαιτούν σχέδιο:

• κλιματική κρίση,
• ασθένειες και παράσιτα (δάκος, γλοιοσπόριο, Xylella),
• έλλειψη εργατών γης,
• δημογραφική συρρίκνωση,
• υψηλά κόστη παραγωγής,
• απουσία εθνικού ελαιοκομικού σχεδίου,
• εξαγωγή χύμα προϊόντων που στερεί υπεραξία από τον τόπο.

Αυτά δεν είναι «απλή πραγματικότητα». Είναι πολιτική πρόκληση.

Η Ελλάδα χρειάζεται επιτέλους μια εθνική στρατηγική για την ελιά που:

• προστατεύει τις ποικιλίες μας,
• ενισχύει τις επώνυμες εξαγωγές,
• στηρίζει & εκπαιδεύει τους παραγωγούς,
• εκσυγχρονίζει τους συνεταιρισμούς,
• επενδύει στην έρευνα και την ποιότητα,
• κρατά την υπεραξία στον τόπο,
• δίνει κίνητρα για να επιστρέψει ζωή στην ύπαιθρο.

Η Μεσσηνία έχει το δικαίωμα –και την υποχρέωση– να πρωταγωνιστήσει σε αυτό το σχέδιο.

«Όπου ρίζωσε η ελιά, εκεί άνθισε ο πολιτισμός»

Και στη Μεσσηνία ρίζωσε βαθιά.

Εκεί που η φύση, η παράδοση και η επιστήμη συναντούν την ταυτότητα και την προοπτική.

Εκεί που γεννήθηκαν δύο παγκόσμιες ποικιλίες και δύο ΠΟΠ προϊόντα.

Εκεί που η γαστρονομία έγινε πολιτισμός.

Εκεί που το συναίσθημα συναντά τη γνώση — και η πολιτική οφείλει να υπηρετήσει το μέλλον.

Η «Μάνα Ελιά Καλαμών» — η απόδειξη της συνέχειας

Στην Καλαμάτα στέκεται ένα δέντρο 1.700 ετών.

Η «Μάνα Ελιά Καλαμών».

Διατηρητέο μνημείο της φύσης.

Ζωντανός σύνδεσμος ανάμεσα σε παρελθόν, παρόν και μέλλον.

Ένα δέντρο που βλέπει 17 αιώνες ιστορίας, μαρτυρώντας τι σημαίνει αντοχή, ρίζες και ταυτότητα.

Όπως αυτή η ελιά, έτσι και ο τόπος μας έχει αντοχή.

Έχει όμως και μέλλον — αν επιλέξουμε να το σχεδιάσουμε.

Γιάννης Πάζιος

Αγροτικός Συνεταιρισμός “Ένωση Μεσσηνίας”

Διευθυντής

Στην φωτό: Η «Μάνα Ελιά Καλαμών» βρίσκεται μέσα στην πόλη της Καλαμάτας και καλύπτει με την κόμη της, τον αυλόγυρο του Κέντρου Γεωργικής Εκπαίδευσης (ΚΕΓΕ) νυν Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών & Αμπέλου – Τμήμα Ελιάς και Οπωροκηπευτικών στην οδό Λακωνικής 85 (με συντεταγμένες Ν 37,039298ᵒ Ε 22,120737ᵒ και υψόμετρο περίπου 14 μέτρα). Έχει περίμετρο κορμού 8,97 μέτρα και διάμετρο περίπου 3 μέτρα. Στο ύψος των 2,5 μ. ο κορμός διακλαδίζεται σε έξι χοντρούς βραχίονες (ο έκτος σήμερα δεν υφίσταται λόγω πτώσης από κακοκαιρία το 1997) και οι απολήξεις των κλάδων φθάνουν στα 12 μ. ύψος από το έδαφος.

Η εκτιμώμενη ηλικία του δένδρου ήταν 800 ετών, ωστόσο η έρευνα του Δρ. δασολόγου Παν. Μπαζίγου, Γεν. Δ/ντή Περιφερείας Πελοποννήσου, που βασίσθηκε στο δείγμα δύο τρυπανιδίων, τα οποία πήρε κατά την αυτοψία που διενήργησε στις 23 Αυγούστου 2001, έδωσε την ηλικία των 1733 χρόνων κατά προσέγγιση. Δηλαδή το δένδρο θα πρέπει να φυτεύτηκε περί τον 4ο αι. μ.Χ.

Η Ελιά Καλαμών στην Καλαμάτα έχει ανακηρυχθεί από το 1980 σε «Διατηρητέο μνημείο της φύσης» με την υπ’αριθμό 200995/7950/1979 απόφαση του Υπουργείου Γεωργίας και το υπ’αριθμό διάταγμα 121/τ.Δ/1980.

Ανοικτή εκδήλωση γνωριμίας με τη «Μάνα Ελιά» πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 26 Νοεμβρίου 2025 στις εγκαταστάσεις του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ στην Καλαμάτα, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ελιάς. Τη δράση συνδιοργάνωσαν ο Δήμος Καλαμάτας και το Τμήμα Ελαίας & Οπωροκηπευτικών του ΕΛΓΟ.

Κατά τη διάρκεια της Open Day, οι επισκέπτες είχαν τη δυνατότητα να δουν από κοντά τη «Μάνα Ελιά», το υπεραιωνόβιο μητρικό δέντρο της παγκοσμίως γνωστής ποικιλίας «Καλαμών», καθώς και να ενημερωθούν από τα στελέχη και τους ερευνητές του Οργανισμού για τις συλλογές και το έργο του Ινστιτούτου. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκαν γευσιγνωσίες ελαιολάδου από ειδικούς του πίνακα γευσιγνωσίας του ΕΛΓΟ.

Το ιστορικό ελαιόδεντρο, ηλικίας περίπου 1.700 ετών, έχει χαρακτηριστεί «Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης» και συνδέεται με γεγονότα της περιόδου της Ελληνικής Επανάστασης. Από αυτό το δέντρο προήλθε σημαντικό πολλαπλασιαστικό υλικό για την αναγέννηση των ελαιώνων της περιοχής μετά τις καταστροφές του 1821–1826.

Στον χώρο διατηρείται επίσης Επιδεικτικός Ελαιώνας με 20 από τις σημαντικότερες ελληνικές ποικιλίες ελιάς, ενώ το ΙΕΛΥΑ του ΕΛΓΟ – ΔΗΜΗΤΡΑ αποτελεί τον Εθνικό Διατηρητή δενδρωδών ποικιλιών και η συλλογή του έχει αναγνωριστεί ως Διεθνής Συλλογή Ποικιλιών Ελιάς από το International Olive Council (IOC).

Τους τελευταίους μήνες βρίσκεται σε εξέλιξη συντονισμένη προσπάθεια ανάδειξης της πολιτιστικής, ιστορικής και περιβαλλοντικής αξίας της «Μάνας Ελιάς», με χρηματοδότηση του Ιδρύματος Καπετάν Βασίλη & Κάρμεν Κωνσταντακόπουλου και υποστήριξη του Δήμου Καλαμάτας.

Ο Δήμος Καλαμάτας, σε συνεργασία με το Τμήμα Ελαίας και Οπωροκηπευτικών Καλαμάτας του ΕΛΓΟ – ΔΗΜΗΤΡΑ, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ελιάς, διοργανώνει την Τετάρτη 26 Νοεμβρίου, από τις 10:00 έως τις 14:00, μια ανοικτή εκδήλωση γνωριμίας με τη «Μάνα Ελιά» και τον Επιδεικτικό Αγρό Μάνα Ελιά. Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στις εγκαταστάσεις του ΕΛΓΟ, Λακωνικής 87, Καλαμάτα (έναντι ΙΕΚ Δέλτα).

Στο πλαίσιο της Open Day, οι επισκέπτες θα έχουν τη δυνατότητα να γνωρίσουν τη Μάνα Ελιά, το υπεραιωνόβιο μητρικό δέντρο της παγκοσμίου γνωστής ποικιλίας Ελιάς Καλαμών και να ενημερωθούν από τα στελέχη και τους ερευνητές του ΕΛΓΟ – ΔΗΜΗΤΡΑ για το δέντρο και τις συλλογές του Ινστιτούτου, ενώ θα πραγματοποιηθούν και γευσιγνωσίες ελαιολάδου από ειδικούς του πάνελ γευσιγνωσίας του ΕΛΓΟ.

Στον χώρο του ΕΛΓΟ διατηρείται το ιστορικό υπεραιωνόβιο ελαιόδεντρο “Μάνα ελιά” της ποικιλίας «Καλαμών», ηλικίας περίπου 1700 ετών, το οποίο έχει χαρακτηριστεί «Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης» με υπουργική απόφαση. Σύμφωνα με την παράδοση, η “Μάνα Ελιά” συνδέεται με τα γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης (1821–1826). Κατά τις λεηλασίες της εποχής, οι περισσότεροι ελαιώνες καταστράφηκαν, όμως το συγκεκριμένο δέντρο επέζησε και αποτέλεσε πηγή πολλαπλασιαστικού υλικού για την αναγέννηση των ελαιώνων της ευρύτερης περιοχής. Παράλληλα, στο χώρο της “Μάνας ελιάς” υπάρχει επιδεικτικός ελαιώνας που συγκεντρώνει 20 από τις σημαντικότερες & σπάνιες Ελληνικές ποικιλίες καθώς το Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών & Αμπέλου (ΙΕΛΥΑ) του ΕΛΓΟ – ΔΗΜΗΤΡΑ είναι ο Εθνικός Διατηρητής σημαντικών δενδρωδών ποικιλιών στην Ελλάδα. Επίσης, το ΙΕΛΥΑ πραγματοποιεί εφαρμοσμένη έρευνα για τη βελτίωση & πιστοποίηση των  ποικιλιών ελιάς, με σκοπό τη βιώσιμη διατήρησή & χρήση τους, ενώ η συλλογή του έχει αναγνωριστεί ως «Διεθνής Συλλογή Ποικιλιών Ελιάς» από το Διεθνές Συμβούλιο Ελαιοκομίας (IOC).

Τους τελευταίους μήνες, με τη χρηματοδότηση του Ιδρύματος Καπετάν Βασίλη & Κάρμεν Κωνσταντακόπουλου και την υποστήριξη του Δήμου Καλαμάτας, καταβάλλεται μια συντονισμένη προσπάθεια ανάδειξης της μοναδικής ιστορικής, πολιτιστικής και περιβαλλοντικής αξίας της Μάνας Ελιάς, ως ζωντανού μνημείου και συμβόλου βιωσιμότητας.

Η Παγκόσμια Ημέρα Ελιάς, που γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 26 Νοεμβρίου, καθιερώθηκε το 2019 με πρωτοβουλία της UNESCO, με στόχο την ευαισθητοποίηση της διεθνούς κοινότητας σχετικά με τη σημασία της ελιάς για το περιβάλλον, τον πολιτισμό και την οικονομία.

Ως Mission City της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας «100 Κλιματικά Ουδέτερες και Έξυπνες Πόλεις έως το 2030», η Καλαμάτα προωθεί δράσεις που ενισχύουν τη βιωσιμότητα, την προστασία της βιοποικιλότητας και την επαφή των πολιτών με τον φυσικό και αγροτικό της πλούτο. Η ανάδειξη της Μάνας Ελιάς αποτελεί μέρος αυτής της στρατηγικής, προβάλλοντας ένα παγκόσμιο σύμβολο ανθεκτικότητας και οικολογικής ισορροπίας. Ταυτόχρονα, η Μάνα Ελιά αποτελεί και ένα εξαιρετικό στοιχείο για την τουριστική προβολή της Καλαμάτας με την ανάδειξή της να ενισχύει την ταυτότητα του προορισμού και να δημιουργεί ένα μοναδικό τοπόσημο που μπορεί να αξιοποιηθεί για εκπαιδευτικές επισκέψεις, διεθνείς συνεργασίες και δράσεις προβολής με επίκεντρο τη βιωσιμότητα και την ελιά.

Ο Δήμος Καλαμάτας καλεί όλες και όλους να συμμετάσχουν και να γνωρίσουν από κοντά ένα από τα σημαντικότερα φυσικά και ιστορικά μνημεία της Μεσογείου.

Σημείο στον χάρτη: https://maps.app.goo.gl/GYzZob6ZBhZVWxuXA.

Η 26η Νοεμβρίου, η Παγκόσμια Ημέρα Ελιάς, τιμά το ιερό δέντρο που συνδέεται άρρηκτα με την ιστορία, τον πολιτισμό, την υγεία και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, η ελιά αποτελεί παγκόσμιο σύμβολο ειρήνης, σοφίας και ευημερίας, ενώ παραμένει πυλώνας της ελληνικής γεωργίας και οικονομίας.

Ιστορία και Πολιτιστική Κληρονομιά

Η καλλιέργεια της ελιάς ξεκίνησε πριν από περίπου 8.000 χρόνια στην Ανατολική Μεσόγειο. Στην αρχαία Ελλάδα, το δέντρο της ελιάς θεωρείτο ιερό, αφιερωμένο στη θεά Αθηνά. Το κλαδί ελιάς, ο κότινος, αποτελούσε το ύψιστο έπαθλο για τους νικητές των Ολυμπιακών Αγώνων, συμβολίζοντας την ειρήνη, την αρετή και την ευγενή άμιλλα.

Σήμερα, το κλαδί ελιάς παραμένει διεθνές σύμβολο ειρήνης, ενώ το ελαιόλαδο, ο «πράσινος χρυσός», αποτελεί βασικό στοιχείο της Μεσογειακής Διατροφής, η οποία έχει αναγνωριστεί από την UNESCO ως Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά.

Ελλάδα: Ένας Παγκόσμιος Πρωταγωνιστής

Η Ελλάδα είναι μία από τις μεγαλύτερες ελαιοπαραγωγούς χώρες παγκοσμίως, με περίπου 120 εκατομμύρια ελαιόδεντρα να καλύπτουν το 15% των καλλιεργήσιμων εκτάσεων της χώρας. Παράγει περίπου το 12% του παγκόσμιου ελαιολάδου, ενώ το 80% αυτής της παραγωγής είναι εξαιρετικό παρθένο, κατατάσσοντάς την στην κορυφή της ποιότητας.

Η ελληνική γη φιλοξενεί περίπου 30 ΠΟΠ (Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης) και ΠΓΕ (Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης) προϊόντα ελιάς, με πιο γνωστές ποικιλίες τις ελιές Καλαμών, τις ελιές Χαλκιδικής και το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο της Σητείας, της Καλαμάτας και των Χανίων. Ωστόσο, η πλήρης αξιοποίηση αυτών των προϊόντων απαιτεί μεγαλύτερη προτεραιότητα τόσο από το Κράτος όσο και από τον τομέα μεταποίησης, τυποποίησης και εξαγωγών.

Η Ελλάδα είναι επίσης ηγέτιδα στην κατανάλωση ελαιολάδου, με περίπου 12 κιλά ανά άτομο ετησίως, την υψηλότερη παγκοσμίως. Παράλληλα, η κατανάλωση επιτραπέζιων ελιών αυξάνεται τόσο στην εγχώρια αγορά όσο και διεθνώς, με εξαγωγές που φτάνουν σε περισσότερες από 100 χώρες.

Η Ελιά ως Σύμμαχος της Βιωσιμότητας

Η καλλιέργεια της ελιάς δεν είναι μόνο ένας οικονομικός πυλώνας, αλλά και ένα εργαλείο για τη βιωσιμότητα:

• Μείωση αποτυπώματος άνθρακα: Οι ελαιώνες απορροφούν περίπου 9,5 τόνους CO₂ ανά εκτάριο ετησίως.
• Προστασία εδαφών: Συμβάλλουν στη μείωση της διάβρωσης, ιδιαίτερα σε ξηρές και άνυδρες περιοχές.
• Διατήρηση βιοποικιλότητας: Οι παραδοσιακοί ελαιώνες αποτελούν οικοσυστήματα που φιλοξενούν πλούσια χλωρίδα και πανίδα.

Προκλήσεις του Τομέα

Παρά τη σημασία της, η ελληνική ελαιοπαραγωγή αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις:

• Κλιματική αλλαγή: Αυξανόμενες θερμοκρασίες και μείωση βροχοπτώσεων επηρεάζουν τις αποδόσεις.
• Ασθένειες και παράσιτα: Παράγοντες όπως ο δάκος, το γλοιοσπόριο και η Xylella fastidiosa απειλούν τις καλλιέργειες.
• Υψηλό κόστος παραγωγής: Οι Έλληνες παραγωγοί δυσκολεύονται να ανταγωνιστούν σε διεθνείς αγορές λόγω αυξημένων δαπανών και έλλειψης συνεργατικών μοντέλων.
• Έλλειψη εργατών γης: Ο τομέας υποφέρει από έλλειψη εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού.
• Δημογραφική γήρανση και εγκατάλειψη: Οι νέοι απομακρύνονται από την ύπαιθρο, αφήνοντας τις καλλιέργειες στα χέρια των ηλικιωμένων.
• Απουσία εθνικής ελαϊκής πολιτικής και στρατηγικής για την ύπαιθρο: Η έλλειψη συντονισμένων δράσεων αποδυναμώνει την ανταγωνιστικότητα της ελληνικής ελαιοπαραγωγής.
• Εξαγωγή χύμα προϊόντων: Ένα μεγάλο ποσοστό του ελληνικού ελαιολάδου εξάγεται χύμα, κυρίως στην Ιταλία, όπου αναμειγνύεται και επαναπροωθείται ως ιταλικό προϊόν, στερώντας από την Ελλάδα την προστιθέμενη αξία που της ανήκει.

Το Μέλλον της Ελιάς

Η ελιά δεν είναι μόνο ένας θησαυρός του παρελθόντος – είναι ένας φάρος για το μέλλον μας. Για να διατηρηθεί η κληρονομιά της, απαιτούνται:

• Στοχευμένες επενδύσεις.
• Ενίσχυση της εξωστρέφειας με επώνυμα προϊόντα.
• Στήριξη των παραγωγών και δημιουργία συνεργατικών μοντέλων.
• Εθνική στρατηγική που θα διασφαλίσει την προστασία και την προώθηση του ελαιολάδου και των επιτραπέζιων ελιών.

Η προστασία της ελιάς δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αλλά και το μέλλον, διασφαλίζοντας ότι αυτός ο πολύτιμος καρπός θα συνεχίσει να θρέφει, να εμπνέει και να ενώνει γενιές και λαούς.

«Όπου ρίζωσε η ελιά, εκεί άνθισε ο πολιτισμός»

Γιάννης Πάζιος

Αγροτικός Συνεταιρισμός “Ένωση Μεσσηνίας”

Διευθυντής

Στην φωτό: Η «Μάνα Ελιά Καλαμών» βρίσκεται μέσα στην πόλη της Καλαμάτας και καλύπτει με την κόμη της, τον αυλόγυρο του Κέντρου Γεωργικής Εκπαίδευσης (ΚΕΓΕ) νυν Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών & Αμπέλου – Τμήμα Ελιάς και Οπωροκηπευτικών στην οδό Λακωνικής 85 (με συντεταγμένες Ν 37,039298ᵒ Ε 22,120737ᵒ και υψόμετρο περίπου 14 μέτρα). Έχει περίμετρο κορμού 8,97 μέτρα και διάμετρο περίπου 3 μέτρα. Στο ύψος των 2,5 μ. ο κορμός διακλαδίζεται σε έξι χοντρούς βραχίονες (ο έκτος σήμερα δεν υφίσταται λόγω πτώσης από κακοκαιρία το 1997) και οι απολήξεις των κλάδων φθάνουν στα 12 μ. ύψος από το έδαφος.

Η εκτιμώμενη ηλικία του δένδρου ήταν 800 ετών, ωστόσο η έρευνα του Δρ. δασολόγου Παν. Μπαζίγου, Γεν. Δ/ντή Περιφερείας Πελοποννήσου, που βασίσθηκε στο δείγμα δύο τρυπανιδίων, τα οποία πήρε κατά την αυτοψία που διενήργησε στις 23 Αυγούστου 2001, έδωσε την ηλικία των 1733 χρόνων κατά προσέγγιση. Δηλαδή το δένδρο θα πρέπει να φυτεύτηκε περί τον 4ο αι. μ.Χ.

Η Ελιά Καλαμών στην Καλαμάτα έχει ανακηρυχθεί από το 1980 σε «Διατηρητέο μνημείο της φύσης» με την υπ’αριθμό 200995/7950/1979 απόφαση του Υπουργείου Γεωργίας και το υπ’αριθμό διάταγμα 121/τ.Δ/1980.