Στις 17 Μαΐου 1826 ο Νικηταράς αφού αντιμετώπισε το απόσπασμα του Ιμπραήμ στο Δυρράχι, ανάθεσε την φύλαξη των διαβάσεων από το Δυρράχι προς τα Πισινά Χωριά και το Μυστρά στο Γιατράκο. Ο Γεώργιος Γιατράκος όπως και ο Γενικός Αρχηγός, εκτιμώντας ότι οι Τουρκοαιγύπτιοι θα κινηθούν προς το Μυστρά, σύμφωνα με τις πληροφορίες που είχαν από τις Ελληνικές εμπροσθοφυλακές, άφησε στο Δυρράχι τους Δυρραχίτες και τους Πισινοχωρίτες να φυλάνε την περιοχή και τη διάβαση από του Μάνεση προς τα Πισινά Χωριά. Ο ίδιος με τους υπόλοιπους Μυστριώτες οχυρώθηκε στα στενά της Λαγκάδας πιο πάνω από την Τρύπη.

Τα πράγματα όμως δεν εξελίχτηκαν έτσι, όπως εκτιμήθηκαν από Ελληνικής Πλευράς.

Η Τουρκοαιγυπτιακή Φάλαγγα δεν κινήθηκε προς την Λακεδαίμονα, αλλά προς την Μεσσηνία μέσω Μεγάλης Αναστάσοβας. Οι Πισινοχωρίτες και οι υπόλοιποι Έλληνες, προσπάθησαν στη θέση Μάνεση του Δυρραχίου, να ανακόψουν την πορεία των Τουρκοαιγυπτίων, αλλά δεν τα κατάφεραν. Ο Γιώργης Σούμπλης και ο Αναγνώστης Αλεξανδρόπουλος, οι οποίοι ηγούντο των Μεγαλοαναστασοβιτών που ευρίσκοντο στου Μάνεση, όταν διαπιστώνουν ότι η μάχη είναι χαμένη, οπισθοχωρούν με τους άνδρες τους αθόρυβα. Τον Αλεξανδρόπουλο ακολουθεί και ο Γιαννάκης Παπαδέας με τους άντρες του από τη Μικρή Αναστάσοβα. Την υποχώρηση καλύπτουν οι υπόλοιποι αμυνόμενοι. Οι έμπειροι Μεγαλοαναστασοβίτες οπλαρχηγοί, όταν φτάνουν στο χωριό, φροντίζουν για τη μεταφορά των αμάχων στην οχυρή θέση του Μοναστηριού του Μαρδατσίου. Παράλληλα τοποθετούν τους άνδρες τους αριστερά και δεξιά της στενής υδρολογικής λεκάνης που είναι χτισμένο το χωριό. Μέσα στο χωριό αφήνουν λίγα άτομα μεγαλύτερης κυρίως ηλικίας για να υπερασπιστούν τα σπίτια τους. Οι Τουρκοαιγύπτιοι, μόλις μπαίνουν στο χωριό και πέφτουν οι πρώτες τουφεκιές, αρχίζουν να βάζουν φωτιές για να υποχρεώσουν τους αμυνόμενους να παραδοθούν. Τότε όμως δέχονται καταιγισμό πυροβολισμών από τις γύρω πλαγιές. Επειδή η προσπάθεια τους να διαλύσουν τις περιφερειακές δυνάμεις των αμυνομένων δεν απέδωσε, τράπηκαν σε φυγή¹ φοβούμενοι μήπως καταφθάσει ο Νικηταράς και εγκλωβιστεί ολόκληρη η Φάλαγγα. Η ενέργεια αυτή των δύο ηγετών (στρατιωτικού και πολιτικού) της Μεγάλης Αναστάσοβας, ήταν αποτελεσματικότατη. Έτσι ο Χιλίαρχος Γιώργης Σούμπλης και ο Υποχιλίαρχος Αναγνώστης Αλεξανδρόπουλος (Επιστάτης της Μεγάλης Αναστάσοβας), στάθηκαν οι οργανωτές και κύριοι αυτουργοί αυτής της νίκης στις 21 Μαΐου, που έσωσε τη Μεγάλη Αναστάσοβα και ελευθερώθηκαν δύο Ελληνοπούλες που έσερναν αιχμάλωτες μαζί τους οι αραπάδες. Οι Τουρκοαραπάδες το μόνο που κατάφεραν στη σύγκρουση αυτή ήταν, να κάψουν τον Ενοριακό Ιερό Ναό της Αγίας Αικατερίνης και λίγα σπίτια, εγκαταλείποντας στο πεδίο της μάχης μεγάλο αριθμό νεκρών και λογχοφόρων όπλων.

Ο αέιμνηστος καθηγητής Πότης Πεφάνης, στο βιβλίο του, οι Γενιές της Νέδουσας στις σελ. 26, 27 αναφέρει: «Στη μάχη του Μάνεση όλοι οι Νεδουσαίοι έτρεξαν να υπερασπιστούν το σπίτι τους από τον άμεσο κίνδυνο του Μπραΐμη. Πρώτη φορά τούρκικος στρατός έφτασε τόσο κοντά στη Νέδουσα. Πέντε μόνο γέροντες έμειναν πίσω. Τα πέντε αυτά ντουφέκια, όπως λέει η παράδοση, θέρισαν τους Αραπάδες, που ξέκοψαν και φάνηκαν από το Μπρίνο. Οι γέροντες του χωριού τις επομένης γενιάς των αγωνιστών του 21 επιμένανε, πως οι χαράδρες γύρω στο Βίτσι και τις Ντελετές ήταν γιομάτες τούρκικα κουφάρια. Και στην Πετσά έγινε κάποια μάχη, και μέσα στη Νέδουσα ακόμα. Μέσα στην αναμπουμπούλα, εκεί στου Κατσαρού τη μουριά, κάτω από του Γιαννίσιμου το σπίτι, γλίτωσαν σ’ ένα βατιώνα δύο Ελληνοπούλες, που έσερναν μαζί τους οι Αραπάδες για τα σκλαβοπάζαρα. Η μία ήταν κόρη Πετμεζά και η άλλη από την Καρύταινα, η μετέπειτα σύζυγος του Παναγιώτη Βεργινάδη, του Ντουραμάνη».

Κάπως διαφορετικά παρουσιάζει τα πράγματα ο Κολοκοτρώνης σε επιστολή του στις 24 Μαΐου. «Οι μεν εχθροί διά Πολιανής διέβησαν εις Αναστάσοβαν και λεηλατήσαντες και κατακαύσαντες αυτήν, κατέβησαν εις την Καλαμάταν, επροχώρησαν έως τον Αλμυρόν και έκαυσαν τα Σελιτζάνικα καλύβια». Ενώ ο Σπηλιάδης αναφέρει. «Μετά ταύτα εκινήθησαν εις την Μεγάλην Αναστάσοβαν όπου ηχμαλώτησαν τινάς αδυνάτους και απήρχοντο εις Μεσσηνίαν» (Σπηλιάδης Ν. Απομνημονεύματα τ. Γ΄, σελ. 21). Φαίνεται όμως ότι, τόσο ο Κολοκοτρώνης αρχικά όσο και ο Σπηλιάδης, δεν απέδωσαν ακριβώς τα γεγονότα. Αυτό συμπεραίνουμε από το γεγονός ό,τι αντίθετα με το Δυρράχι η Μεγάλη Αναστάσοβα σώθηκε. Κάηκαν βέβαια μερικά σπίτια και η Εκκλησία του χωριού, αλλά το χωριό δεν έπεσε. Η άποψη αυτή ενισχύεται και από την λεπτομερή αναφορά της 1 Ιουνίου του Θ. Κολοκοτρώνη από τα Δερβένια, η οποία αποτελεί έκθεση των γεγονότων από την 21 μέχρι το τέλος Μαΐου, στην οποία δεν κάνει λόγο για λεηλασία και ολοσχερή καταστροφή από εμπρησμό της Μεγάλης Αναστάσοβας. Καθώς επίσης και από το γεγονός ότι δύο χρόνια αργότερα κατά την απογραφή φέρεται να κατοικείται από 77 οικογένειες, εκ των οποίων μόνο τέσσερες δεν διαθέτουν δικό τους σπίτι και συγκατοικούν σε συγγενικά σπίτια. Κατεστραμμένη αναφέρεται τότε, μόνο η Εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης (βλ. σ.σ. 196 & 197 του παρόντος).

Σημειώσεις:

Ηλία Λαζάρου Σμηνάρχου (ΤΥΕ) ε.α. Όπισθεν του Μυστρά // Ιστορικά τόμος Α΄ έκδοση Δ΄, Ιανουάριος 2019, σελ. 161, 162.

ISBN : 978 -618-83741-0-2

ISBN SET: 978-618-83741-1-9

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΘΥΣΙΑΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΔΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΟΥ ΜΟΡΙΑ (21 Μαΐου 1826)

Με την είσοδο των Τουρκοαιγυπτίων στον κάμπο της Καρύταινας οι άμαχοι και οι περισσότεροι κάτοικοι της ευρύτερης περιοχής, έντρομοι διασκορπίστηκαν στα γύρω βουνά παίρνοντας το δρόμο για τα Πισινά χωριά, προκειμένου να σωθούν.

Ο Ιμπραήμ αφού ολοκλήρωσε την καταστροφή στον κάμπο της Καρύταινας και αξιολόγησε την όλη κατάσταση, ξεκίνησε οργανωμένα για τα Μεσσηνιακά Φρούρια, χωρίζοντας το στράτευμα του σε δύο Σώματα¹.

Το πρώτο Σώμα με αιχμαλώτους, λάφυρα και τους δυσκίνητους σχηματισμούς ακολουθεί το δρόμο που περνάει από τα Δερβένια του Λεονταρίου, Άγιο Φλώρο και καταλήγει στο Νησί (Μεσσήνη), με μικρές απώλειες από τον κλεφτοπόλεμο που του έκαναν οι Έλληνες.

Το Δεύτερο Σώμα ακολουθεί το ρέμα του Ξερίλα. Αφού περνά από το Λεοντάρι, την Ποταμιά και την Καμάρα, φθάνει στους Γιανναίους, καίγοντας τα πάντα στο διάβα του.

Στους Γιανναίους, το σώμα αυτό χωρίζεται σε δύο μεγάλες φάλαγγες. Η πρώτη φάλαγγα κατευθύνεται προς τον Άκοβο, Πολιανή, ενώ η δεύτερη προς Δυρράχι. Οι Ελληνικές εμπροσθοφυλακές, βλέποντας φωτιές στα Σαμπάζικα και στο Δυρράχι συμπεραίνουν ότι οι εχθρικές δυνάμεις κινούνται προς το Μυστρά και τα Πισινά Χωριά και ενημερώνουν το Θ. Κολοκοτρώνη.

Η Φάλαγγα που κατευθύνεται προς τα Σαμπάζικα δεν περνά ανενόχλητη. Οι κάτοικοι που έχουν εγκαταλείψει τα σπίτια τους και κατευθύνονται προς τα Πισινά Χωριά, έχοντας σύμμαχο την άγρια φύση, ξεμοναχιάζουν μικρά τμήματα Τουρκοαιγυπτίων και τα χτυπούν αλύπητα και αποτελεσματικά. Η μεγαλύτερη επιτυχία είναι αυτή της εξόντωσης 26 Αραπάδων από 10 μόλις Ακοβίτες. Αλλά και άλλοι Έλληνες οι οποίοι έχουν πάρει τα βουνά, με τις φαμελιές τους, χτυπούν τους Αιγύπτιους. Γνωστός μας είναι ο αγωνιστής Αναστάσης Κουρούσης από του Κατζαρού, ο οποίος σκότωσε 4 αραπάδες.

Από όλους αυτούς τους ανθρώπους που κατευθύνονταν προς τα Πισινά Χωριά για να σωθούν, συγκλονιστικό είναι το δράμα είκοσι ανώνυμων γυναικών με τα παιδιά τους, οι οποίες αφού πέρασαν το εξωκλήσι του Αγίου Νικήτα Δυρραχίου, φτάνοντας στην τοποθεσία Χωρυγόσκαλα⁵ (Χορηγόσκαλα sic) κρύφτηκαν πάνω από το ημιονικό μονοπάτι, για να γλυτώσουν από τους Τουρκοαιγύπτιους που τις κατεδίωκαν και κόντευαν να τις φθάσουν. Όταν ανακαλύφθηκε το κρησφύγετο τους, οι γεροντότερες άρχισαν να κυλάνε πέτρες προσπαθώντας να συντρίψουν τους αραπάδες που τις είχαν προσπεράσει και κατέβαιναν τον ελικοειδή δρόμο. Η ενέργεια τους αυτή, είχε σκοπό να καθυστερήσει όσο το δυνατόν περισσότερο τους αραπάδες, προκειμένου να δώσουν τον απαιτούμενο χρόνο στις νεότερες με τα παιδιά τους να περάσουν πάνω από τα βράχια, με κατεύθυνση προς το ασκηταρειό, για να διαφύγουν και να γλυτώσουν. Η αντίσταση όμως των αμυνομένων γυναικών με τις πέτρες δεν κράτησε πολύ, γιατί οι Οθωμανοί με τα όπλα τους συνέτριψαν τις περισσότερες. Είκοσι από τις νεαρές αυτές γυναίκες, όταν διαπίστωσαν ότι η προσπάθεια τους να διαφύγουν ήταν μάταιη και κινδύνευαν να πιαστούν αιχμάλωτες, έκαναν το προαποφασισμένο πήδημα στα βράχια και το χάος προτιμώντας τον έντιμο θάνατο από τα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής. Με την πράξη τους αυτή, πέταξαν προς την αιώνια ελευθερία υπογράφοντας με το αίμα τους το συμβόλαιο της μεγάλης αναγέννησης του Ελληνισμού.

Την 1 Ιουνίου ο Θ. Κολοκοτρώνης από τα Δερβένια υποβάλει λεπτομερή αναφορά ³ προς τη Διοικητική Επιτροπή στο Ναύπλιο. Το έγγραφο αυτό είναι μια έκθεση των γεγονότων, από την 21 μέχρι το τέλος Μαΐου και παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον.

Επισημαίνεται ότι το έγγραφο αυτό δημοσιεύεται και από τον Ιωάννη Θ. Κολοκοτρώνη, Ελληνικά Υπομνήματα, Αθήναι 1856, σ.σ. 330-333, με πολλά λάθη, προσθήκες, παραλείψεις και ημερομηνία 27 Μαΐου αντί της ορθής 1 Ιουνίου. Εδώ δημοσιεύεται φωτοαντιγραφικό ομοιότυπο από το πρωτότυπο χειρόγραφο που έγραψε ο γραμματικός του Μιχαήλ Οικονόμου, καθ’ υπαγόρευση φυσικά του Θ. Κολοκοτρώνη το οποίο και υπογράφει στο τέλος. Δημοσιεύεται επίσης και ακριβές αντίγραφο χωρίς σφάλματα.

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης και τα φύλλα της Γενικής Εφημερίδας της Ελλάδας ^2&4 στην οποία δημοσιεύονταν εκτός των άλλων, όλες οι εγχώριες ειδήσεις, μετά από μελέτη των αναφορών των διαφόρων Οπλαρχηγών, οι οποίες αποστέλλονταν προς την Διοικητική Επιτροπή. Η επιστολή και τα ΦΓΕΕ δημοσιεύονται ακολούθως.

Σημειώσεις:

(α). Κρίσεις και Σχόλια.

(1). Η Χωρυγόσκαλα, είναι τοποθεσία ηρωισμού και θυσίας Ελληνίδων γυναικών του Μοριά, στα μεθόρια της Αρτεμισίας (Τσερνίτσας), της Νέδουσας (Μεγάλης Αναστάσοβας), της Πολιανής και του Δυρραχίου. Συγκεκριμένα βρίσκεται στο Β.Δ. μέρος της Αρτεμισίας, Νότια της Νέδουσας, Βορειοανατολικά της Πολιανής και Νοτιοανατολικά του Δυρραχίου, 15 λεπτά περίπου μετά το εξωκλήσι του Αγίου Νικήτα. Από το σημείο αυτό περνούσε ο συντομότερος ημιονικός δρόμος, ο οποίος συνέδεε τα Πισινά Χωριά του Μυστρά (σημερινά χωριά του Ταϋγέτου του Δήμου της Καλαμάτας), με τα Σαμπάζικα (Άκοβος, Λεφτίνι, κλπ). Το δρόμο αυτόν χρησιμοποιούσαν και οι κάτοικοι των Πισινών Χωριών που πηγαινοέρχονταν στα σιταροχώραφα και τα ποιμνιοστάσια τους στο Κουτσιέντρι, Φτερούφι κλπ. , εκατοντάδες χρόνια πριν από το προαναφερόμενο τραγικό αυτό γεγονός. Αποτελεί στενό ελικοειδές υπό μορφή σκάλας και επικίνδυνο ημιονικό πέρασμα, με ένα τμήμα του να βρίσκεται πάνω σε σάρα από την ορθοπλαγιά των πρόβουνων του Ταϋγέτου Κάπελη – Φτερούφι στα ριζά της. Σημειώνεται ότι τα ριζά των παρακείμενων βράχων του ημιονικού δρόμου, αποτελούν σύμφωνα με τους Δασικούς Χάρτες (1945-2017) και τους χάρτες του εθνικού κτηματολογίου 2016, το όριο ανάμεσα στις σημερινές Τοπικές Κοινότητες Αρτεμισίας και Νέδουσας του Δήμου Καλαμάτας (βλ. σ.σ.272). Το σημείο αυτό, είναι πολύ καλά ορατό, από το 19^ο χιλιόμετρο της Ε.Ο. Καλαμάτας – Αρτεμισίας – Σπάρτης. Σήμερα διακρίνεται μόνο ένα μέρος από τη σάρα, ενώ το υπόλοιπο τμήμα της, έχει καλυφθεί από θάμνους. Η εν λόγω περιοχή μετά το 1826 έγινε ευρύτερα γνωστή, με αποτέλεσμα να αποτελέσει σημείο αναφοράς και για άλλα παρακείμενα τοπωνύμια. Ο Καθηγητής Αντώνιος Μασουρίδης, στο βιβλίο του «Αλαγονιακά 1936 σελ. 251» μεταξύ άλλων αναφέρει: «Διαρκούσης της τυπώσεως των Αλαγονιακών ανεκοινώθη μοι υπό του φίλου συναδέλφου κ. Παυλάκη, τέως καθηγητού, ότι υπάρχει και έτερον σπήλαιον εν τω μέσω του βράχου του κειμένου παρά την άγαν ανωφερή ατραπόν, την άγουσαν εις Φτερούχι και δη προ της Χορηγόσκαλας (sic) (Χωρυγόσκαλας) δεξιά τω ανερχομένω. Το σπήλαιον τούτο και νυν ονομάζεται υπό του λαού Ασκηταριό»

Η τοποθεσία οφείλει το όνομά της στο γεγονός, ότι η περιοχή αποτελείται από ασβεστολιθικές πέτρες και στον ελικοειδή δρόμο ο οποίος είχε έξι στροφές.

Επισημαίνεται ότι στα χωριά αυτά, ο ασβέστης ή (το ασβέστι), λέγεται και χωρύγι. Δηλαδή Χωρύγι + σκάλα = Χωρυγόσκαλα. Η άποψη αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι λίγες εκατοντάδες μέτρα πιο κάτω, κοντά στου Λαγού το Χάνι, λειτουργούσε ασβεστοκάμινο τα ερείπια του οποίου σώζονται ακόμα. Αλλά και οι πέτρες από τις οποίες ήταν χτισμένο το ιστορικό χάνι του Λαγού (Ηλιόπουλου), μετά τη διάνοιξη του αμαξωτού δρόμου προς τη Νέδουσα, πουλήθηκαν σε ασβεστοκάμινο.

Θεωρείται επίσης σκόπιμο να αναφερθεί ότι, ο βράχος από τον οποίον πήδηξαν στο χάος οι γυναίκες αυτές μας είναι άγνωστος. Το γεγονός όμως αυτό, θεωρείται ήσσονος σημασίας, γιατί αξία έχει ο ηρωισμός και η θυσία τους και όχι ποιός ακριβώς ήταν ο βράχος από τον οποίον πήδηξαν στο χάος. Άλλωστε, μετά από 200 περίπου χρόνια, είναι αδύνατον να υπάρχουν ευρήματα που να μας οδηγήσουν σε ασφαλές συμπέρασμα. Μόνο εικασίες μπορούμε να κάνουμε από τη μελέτη του εδάφους.

(2). Η Γενική Εφημερίς της Ελλάδος ήταν το επίσημο έντυπο της Διοίκησης, από τον Οκτώβριο του 1825 μέχρι το Μάρτιο του 1832, η οποία μετονομάστηκε σε Εθνική Εφημερίς και εκδιδόταν μέχρι το 1833. Επί οκτώ συνεχόμενα έτη κάλυπτε τις ανάγκες της Κυβέρνησης και είναι προδρομικό έντυπο της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως. Ως επίσημο όργανο δημοσίευε έγγραφα, αποφάσεις, Κυβερνητικές ανακοινώσεις, τα Πρακτικά του Βουλευτικού, καθώς επίσης και τις Εθνικές Ειδήσεις. Στη συνέχεια αντικαταστάθηκε από την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ) η οποία διατηρείται μέχρι σήμερα.

(3). Από τα πιο πάνω δημοσιευόμενα έγγραφα και λοιπά στοιχεία τα οποία παραθέτουμε διαφωτίζεται η δράση των Τουρκοαιγυπτίων οι οποίοι μετέβαιναν από την Καρύταινα στη Μεσσηνία, μέσω Ακόβου και Μεγάλης Αναστάσοβας των Πισινών Χωριών κατά το Μάιο του 1826 και διαλύονται οι υφιστάμενες πλάνες και παρανοήσεις σχετικά με την καταγωγή των γυναικών, οι οποίες στη Χωρυγόσκαλα προτίμησαν τον ηρωικό θάνατο από την άτιμη δουλεία. Αν κάποιος προσπαθήσει να παρουσιάσει τις γυναίκες αυτές, ως καταγόμενες από τη Μεγάλη Αναστάσοβα ή από τα Πισινά Χωριά γενικότερα, κάνει λάθος. Αν το λάθος του οφείλεται σε άγνοια, καλό θα είναι να προσέξει περισσότερο τις πηγές του. Αν όμως ωθείται από τοπικιστικά ελατήρια, προκαταλήψεις ή ιδεολογικές σοφιστείες τότε παραδίδεται στην κρίση των αναγνωστών του.

Πηγή:

Ηλία Λαζάρου Σμηνάρχου (ΤΥΕ) ε.α. Όπισθεν του Μυστρά // Ιστορικά τόμος Α΄ έκδοση Δ΄, Ιανουάριος 2019, σελ. 147 έως 160.

ISBN : 978 -618-83741-0-2

ISBN SET: 978-618-83741-1-9

(Κρίσεις & Σχόλια ΑΕΡΟΠΟΡΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ) – Όπισθεν του Μυστρά: Τρίτομη Διατριβή Σμηνάρχου ε.α. Ηλία Αθ. Λαζάρου

Επιστολή Αφορισμού Ιεραρχών

(Συνέχεια από προηγούμενο δημοσίευμα στις 9-3-2023).

Οι μαρτυρίες του Φωτάκου, που αναφέρθηκαν σε προηγούμενο δημοσίευμα, έχουν ξεχωριστή αξία. Ο ισχυρισμός του Παπαφλέσσα, δείχνει ότι η περιοχή των Πισινών Χωριών, ήταν ήδη έτοιμη για τον ξεσηκωμό και ότι μπορούσε να διαθέσει σημαντικό αριθμό ενόπλων.

Πέραν όμως από τον ισχυρισμό του Παπαφλέσσα, εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει και η από 21 Μαρτίου 1821 επιστολή¹ των φυλακισμένων στην Τριπολιτσά Αρχιερέων, προς τους Ιερείς και κατοίκους των έξι Πισινών Χωριών.

Η επιστολή αυτή εστάλη μετά την ανταρσία που σημειώθηκε στα Καλάβρυτα, προκειμένου να αποτρέψει παρόμοια γεγονότα στα Πισινά Χωριά. Για το λόγο αυτό μεταξύ άλλων τους συνιστούσαν υποταγή και υπακοή στους Οθωμανούς αφέντες. Σε αντίθετη περίπτωση όποιος φέρει αντίρρηση, να είναι αφορισμένος, καταραμένος, ασυγχώρητος και άλιωτος μετά θάνατο. Είναι προφανές ότι η επιστολή αυτή γράφτηκε και στάλθηκε, καθ’ υπαγόρευση του Βαλή της Τριπολιτσάς, από τους σιδηροδέσμιους Αρχιερείς.

Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι οι Αρχιερείς αυτοί, ήταν συγχρόνως και φιλικοί. Πράγμα το οποίο γνώριζαν οι περισσότεροι Πισινοχωρίτες Οπλαρχηγοί.

Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με την παρουσία του Αρχιμανδρίτη Γρηγόριου Δικαίου, καθησύχασε τελικά, εκείνους που φοβήθηκαν τον απειλούμενο αφορισμό. Σε αυτό συνέβαλε το δίχως άλλο και η παρουσία όλων των Ιερέων των Πισινών Χωριών που εντάχτηκαν στις δυνάμεις των επαναστατών.

Πρέπει πάντως να επισημάνουμε ότι.

Επειδή το έγγραφο αποστέλλεται ιδιαιτέρως στα Πισινά Χωριά και

Επειδή οι ίδιοι οι Οθωμανοί ήταν προφανώς εκείνοι που όρισαν τον τόπο αποστολής του, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι, τα Πισινά Χωριά, ήταν τόπος υπολογίσιμος όχι μόνο για τους επαναστάτες αλλά και για τους κατακτητές.

Τέλος, η δράση των Πισινοχωριτών καθ’ όλη την διάρκεια της Οθωμανικής Κυριαρχίας, η οποία καλύπτει μια περίοδο 360 χρόνων, έχουν ασφαλώς προσδώσει στους Πισινοχωρίτες, τη φήμη σπουδαίων πολεμιστών, τόσο από Ελληνικής, όσο και από Οθωμανικής πλευράς.

Σημειώσεις:

Πηγή:

Ηλία Λαζάρου  Όπισθεν του Μυστρά // Ιστορικά.  Έκδοση Δ΄ 2019, τόμος Α΄ σελ. 38, 39.

Προειδοποίηση Αρχιμανδρίτη Γρηγορίου Δικαίου στη Σύσκεψη της Βοστίτσας

« αωκα (1821) Ιανουαρίου κς (26) συνελεύσεως γενομένης εν Βοστίτση, [….……….] Μετά δε την ανάπτυξιν των ανωτέρω προτάσεων, ήλθον εις λόγους πολλούς, και τότε ο Αρχιμανδρίτης θυμωθείς τους εφοβέρισεν, ότι αν δεν συγκατανεύσουν να επαναστατήσουν, αυτός είναι διατεταγμένος από την Σεβ. Αρχήν, την οποίαν παρίστανον ως πραγματικήν τότε, να μισθώση 1000 Πισινοχωρίτας και Σαμπαζότας και άλλους τόσους Μανιάτας να κάμη την αρχήν της επαναστάσεως, και όποιον πιάσουν χωρίς όπλα οι Τούρκοι ας τον θανατώσουν […………….] » (Αναστασίου Γούδα. Γρηγόριος Δικαίος ή Παπαφλέσσας, σελ. 20, εκδόσεις Βεργίνα 2001. ISBN : 960-7171-84-5. Πιστή ανατύπωση της πρωτότυπης έκδοσης του 1888. Φώτιος Χρυσανθόπουλος ή Φωτάκος Υπασπιστής Θ. Κολοκοτρώνη. Ο Βίος του Παπαφλέσσα σελ. 20).

Πηγή:

Ηλία Λαζάρου  Όπισθεν του Μυστρά // Ιστορικά.  Έκδοση Δ΄ 2018, τόμος Α΄ σελ. 38.

Τέλη Νοεμβρίου του 1820 ο Αρχιμανδρίτης Γρηγόριος Δικαίος ευρισκόμενος στην Κωνσταντινούπολη, έλαβε 90.000 γρόσια από την τοπική Εφορεία της Φιλικής Εταιρείας για να μεταβεί στον Μοριά, προκειμένου να προετοιμάσει τους Ραγιάδες για το μεγάλο ξεσηκωμό. Πρώτα όμως επισκέφτηκε τις Κυδωνίες στη Μ. Ασία, όπου παρήγγειλε ένα φορτίο με πολεμοφόδια και μπαρούτι με προορισμό τη Μάνη. Οι κάτοικοι των Κυδωνιών (Αϊβαλή στα νεότερα χρόνια), οι περισσότεροι ξεριζωμένοι Μοραΐτες μετά τα Ορλοφικά, είχαν ανταποκριθεί στο κάλεσμα της Φιλικής Εταιρείας να ενισχύσουν το σχέδιό της για ξεσηκωμό στον Μοριά με την αποστολή πολεμοφοδίων. Το σχετικό γράμμα έγραφε:

«Η ώρα ήλθεν, ω Έλληνες της Κυδωνίας! Ενωθείτε, ω ανδρείοι και μεγαλόψυχοι. Η Πατρίς, μας προσκαλεί. Είναι προς τούτοις αναγκαίον, να ευρεθεί μετά έξ εβδομάδας από την σήμερον, ένα καλά αρματωμένον καράβιον, αλλά περί τούτου ομιλείται μετά του αγαπητού μας και φιλοπάτριδος Αρχιμανδρίτου Δικαίου και διατάττεται το πράγμα καλύτερον. Εμείς δε, σας βεβαιώνουμε, ότι η πατρίς θέλει βραβεύσει το ζήλον σας, με τα πλούσιά της δώρα, δόξαν, ευγένειαν, τιμάς και αξιώματα».

Έτσι, αρχές Μαρτίου, η αποστολή πολεμοφοδίων ήταν έτοιμη να περάσει στις απέναντι ακτές. Με απόλυτη μυστικότητα και μεγάλη προσοχή, ο καπετάν Χριστόδουλος Μέξης φόρτωσε στη σκούνα που διέθεσε δωρεάν ο φιλικός Ποριώτης Μάνεσης Χατζηαναστάσης τα πολεμοφόδια από τους Αϊβαλιώτες και τους Σμυρνιούς, με προορισμό την Πελοπόννησο. Το πλοίο ΔΗΜΗΤΡΑ, με Κυβερνήτη το γιό του Μάνεση Γεώργιο, απέπλευσε από το λιμάνι της Σμύρνης, κατάφερε και πέρασε όλα τα θαλάσσια μπλόκα, και αφού έκανε μία πρώτη στάση στον Πόρο, αγκυροβόλησε στην Καρδαμύλη, αναμένοντας τις οδηγίες του Παπαφλέσσα για το σημείο που θα ξεφορτωνόταν το μπαρούτι (Φωτίου Χρυσανθόπουλου. Ο Βίος του Παπαφλέσσα, σελ. 29).

Ο Αρχιμανδρίτης αξιολογώντας την κατάσταση, αποφασίζει η εκφόρτωση να γίνει στον Αλμυρό. Έτσι, το πλοίο αγκυροβολεί τελικά στο λιμανάκι του Αλμυρού στις 17 Μαρτίου. Εκείνη την περίοδο ο Αλμυρός ήταν το κυριότερο αγκυροβόλιο των Β.Α. ακτών του Μεσσηνιακού Κόλπου κοντά στην Καλαμάτα, αλλά και στη Μάνη, όπου περίμεναν οι Μανιάτες οπλαρχηγοί. Την ίδια ημέρα, 17 Μαρτίου, ο Παπαφλέσσας ειδοποιεί τον αδελφό του Νικήτα και τον Νικηταρά, ότι έφτασε το πολύτιμο φορτίο στον Αλμυρό και τους έδωσε τις απαραίτητες οδηγίες και κατευθύνσεις.

Ο Νικηταράς με τον Αναγνωσταρά, οι οποίοι βρίσκονταν στο Μοναστήρι του Μαρδατσίου της Μεγάλης Αναστάσοβας, μόλις παίρνουν το μήνυμα ότι το πλοίο της λευτεριάς είχε καταπλεύσει στον Αλμυρό, συγκεντρώνουν 250 Πισινοχωρίτες και Σαμπαζιώτες πολεμιστές με 200 ζώα και με επικεφαλής το Νικηταρά αναχωρούν νύχτα για το λιμάνι του Αλμυρού.

Ο Παπαφλέσσας παράλληλα στέλνει αγγελιοφόρο στις Κιτριές, για να παραδώσει το παρακάτω μήνυμα στον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, στον οποίο ανήκε η δικαιοδοσία της περιοχής του Αλμυρού: «Το καράβι που σου ‘πα έφθασε. Έχει τα όπλα και τα βαρούτια και τα μολύβια που χρειάζονται για ν’ αρχίσει ο αγώνας. Δώσε μπουγιουρντί στους ανθρώπους σου στο κουμέρκι (τελωνείο) του Αλμυρού να πάει το φορτίο στον Αη Λιά. Και για το δίκιο σου πάρε αυτούς τους χίλιους μαχμουτιέδες, που σου δίνει η Εταιρεία. Κάντους όπως θες».

Ο Νικήτας Δικαίος ή Φλέσσας, όταν έφτασε στις Κιτριές, παρέδωσε τα χρήματα και έλαβε την άδεια. Στη συνέχεια κατευθύνθηκε προς το λιμανάκι του Αλμυρού. Όταν έφθασε εκεί πήρε 50 από τα οπλισμένα παλικάρια και μπήκε στο πλοίο του καπετάν Μέξη, για να λάβει ένα μικρό μέρος των πολεμοφοδίων, όπως είχε συμφωνηθεί όταν έλαβε την άδεια. Κατέφθασε όμως και ο Νικηταράς. Καθώς ήταν νύχτα εισήλθε στο πλοίο με τα παλληκάρια του και άρχισαν να ξεφορτώνουν κρυφά περισσότερα βαρέλια. Τα έβαζαν στις βάρκες και οι Σελιτσάνοι τα έβγαζαν γρήγορα στη στεριά. Ύστερα τα φόρτωσαν σε 200 μουλάρια. Μέχρι και τα παλικάρια πήραν στους ώμους τους από ένα βαρελάκι μπαρούτι και έτρεχαν, για να προλάβουν να μην ξημερώσει και γίνουν αντιληπτοί.

Έτσι, το καραβάνι της λευτεριάς με τους άντρες του Νικηταρά, και του Νικήτα Δικαίου (Φλέσσα) ξεκίνησε από τον Αλμυρό για να μεταφέρει τα πολεμοφόδια στις ασφαλείς τοποθεσίες του Προφήτη Ηλία και του Μαρδατσίου, με τους Πισινοχωρίτες έτοιμους για το Μεγάλο εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα απέναντι στους Οθωμανούς.

Την επομένη το μπαρούτι φτάνει στα Μοναστήρια του Προφήτη Ηλία Καλαμάτας και του Μαρδατσίου της Μεγάλης Αναστάσοβας. Εκεί, με το χαρτί από τις βιβλιοθήκες φτιάχνονται φυσέκια για τον Αγώνα.

Σημειώνεται ότι στα μοναστήρια της Βελανιδιάς και στο παρακείμενο του Προφήτη Ηλία της Καλαμάτας, μόλις είχε συγκροτηθεί το πρώτο επαναστατικό στρατόπεδο στον Τουρκοκρατούμενο Μοριά.

Όταν ο Αρναούτογλου έμαθε πως το φορτίο του πλοίου μετέφεραν ένοπλοι χωρικοί, ζήτησε να μάθει τι περιείχε και πήρε την απάντηση πως μετέφερε λάδι και πως οι χωρικοί ήταν ένοπλοι γιατί φοβούνταν τους ληστές. Επειδή όμως ο Τούρκος Διοικητής δεν πείστηκε, κάλεσε τους προκρίτους της πόλης για να τους μεταφέρει την ανησυχία του. Οι τελευταίοι κατάφεραν να τον πείσουν ότι οι 150 Τούρκοι φρουροί της πόλης δεν ήταν αρκετοί για να προστατευτεί η Καλαμάτα από επικίνδυνους ληστές που δρούσαν στην περιοχή και πως έπρεπε να ζητήσει ενισχύσεις από τους Μανιάτες, πράγμα το οποίο έπραξε. Οργάνωσε μάλιστα και υποδοχή σαν να επρόκειτο για δύναμη του Σουλτάνου.

Έτσι στις 20 Μαρτίου έφτασαν στην πόλη της Καλαμάτας 150 Μανιάτες με αρχηγό τον Ηλία Μαυρομιχάλη, γιο του Πετρόμπεη. Ο Ηλίας κατόρθωσε να τον πείσει, ότι χρειάζονταν κι άλλες ενισχύσεις γιατί επρόκειτο να επιτεθούν κλέφτες στην Καλαμάτα, με σκοπό να τη λεηλατήσουν (Φωτίου Χρυσανθόπουλου. Ο Βίος του Παπαφλέσσα σελ. 29 έως 32).

Εν τω μεταξύ, ο Παπαφλέσσας με άλλους καπεταναίους είχαν πείσει τον Πετρόμπεη να γίνει αρχηγός του αγώνα τους και περίμεναν συγκεντρωμένοι στις Κιτριές, έξω από την Καλαμάτα. Είχε προηγηθεί μάλιστα, στις 17 Μαρτίου, δοξολογία για την επανάσταση, στην Αρεόπολη, στον ναό των Ταξιαρχών. Έτσι το κάλεσμα του Αρναούτογλου για ενισχύσεις ήταν η ευκαιρία που περίμεναν οι επαναστάτες για να καταλάβουν την πόλη.

Το βράδυ της 20^ης Μαρτίου είναι όλα έτοιμα. Στο μοναστήρι της Βελανιδιάς έχουν μαζευτεί 1.600 παλληκάρια (κυρίως Αμφειείς, Γαραντζιώτες, Δυρραχίτες, Πισινοχωρίτες και Σαμπαζιώτες). Επικεφαλής των επαναστατών ο Παπαφλέσσας, ο Αναγνωσταράς, ο Παναγιώτης Κεφάλας, ο Παπά Τούρτας, ο Μητροπέτροβας, ο Νικηταράς, ο Γιώργης Βασιλάκης, ο Παπά Πολυζώης Κουτουμάνος, ο Θεοφίλης Μασουρίδης, ο Γιώργης Σάλμας, ο Γιάννης Στρούμπος, ο Τζαννέτος Λάζαρος, ο Αντώνης Παπαδάκης (Βουτζής) και άλλοι.

Στις 22 Μαρτίου οι επαναστάτες, πλησιάζουν την Καλαμάτα, χωρίζονται σε τρία σώματα, πιάνουν τους κυριότερους δρόμους που οδηγούν στην πόλη και αρχίζουν να την πολιορκούν.

Στα Καλύβια παρατάχθηκαν 400 άντρες υπό τον Ηλία Δικαίο (Φλέσσα).

Στις Τούρλες τοποθετήθηκαν ο Νικήτας Δικαίος (Φλέσσας), ο Π. Κεφάλας, ο Ι. Στρούμπος ο Γ. Βασιλάκης, ο Τζ. Λάζαρος και ο Θ. Μασουρίδης με 400 άντρες.

Στην Αγιάννα παρατάχθηκαν ο Νικηταράς, ο Μητροπέτροβας, ο Ιωάν. Καρακίτσος από του Κατσαρού, ο Αλεξόπουλος και οι Μπουραίοι με 300 άντρες (Δ. Χ. Δουκάκη, σελ. 220, 222).

Ο Παπαφλέσσας, με τον Αναγνωσταρά, τον Αντώνη Παπαδάκη (Βουτσή) και 500 άντρες έπιασαν το Μοναστήρι του Προφήτη Ηλία. Έμεινε ελεύθερη μόνο η έξοδος προς τη Μάνη, από όπου αναμένονταν οι Μανιάτες.

Από το απόγευμα της 22^ας Μαρτίου έως το πρωί της επόμενης ημέρας, κατέφθασαν και πήραν θέσεις στα υψώματα γύρω από την Καλαμάτα, 2000 περίπου ένοπλοι της Δυτικής Σπάρτης (Μάνης). Αυτοί είχαν αρχηγούς, τους Μούρτζινους, τους Κουμουντουράκηδες, τους Κυβέλλους, τους Χρηστέηδες, τον Παναγιώτη Βενετσανάκο, τον Πετρόμπεη και το Θ. Κολοκοτρώνη.

Ωστόσο, με την είσοδο των επαναστατών στην Καλαμάτα, στις 23 Μαρτίου, ο Ηλίας Μαυρομιχάλης συμβούλευσε τον Αρναούτογλου να εγκαταλείψει τις σκέψεις για αντίσταση, αφού αυτή θα ήταν μάταιη και να παραδοθεί. Έτσι την ίδια ημέρα στις 1:00 η ώρα το μεσημέρι ο Τούρκος Διοικητής παρέδωσε με έγγραφη συμφωνία την πόλη και τον οπλισμό της φρουράς, με όρο τη διασφάλιση της ζωής των Τούρκων. Το γεγονός αυτό είναι η πρώτη πολεμική επιτυχία της επανάστασης.

Ο Πετρόμπεης, που είχε ήδη αναγνωριστεί «Αρχιστράτηγος των Σπαρτιατικών Στρατευμάτων» μετά από σύσκεψη των πολεμικών αρχηγών και προκρίτων, έδωσε όρκο ότι θα αγωνισθεί μέχρις εσχάτων για την ελευθερία της πατρίδας. Ορκίστηκαν και όλοι οι πολεμιστές σηκώνοντας το χέρι. Την ίδια μέρα συστήθηκε υπό τον Πετρόμπεη και με τη συμμετοχή προκρίτων και αρχηγών της Μάνης και της Μεσσηνίας, μια δεκαμελής επιτροπή η οποία σε κάποια έγγραφα ονομάζεται «Μεσσηνιακή Γερουσία» και σε άλλα «Σύγκλητος η εν Καλαμάτα». Αυτή θεωρείται η πρώτη πολιτική εξουσία της ελεύθερης Ελλάδας. Δεν είναι απολύτως γνωστά τα πρόσωπα που μετείχαν σ’ αυτή την επιτροπή. Την προκήρυξη¹ υπογράφει μόνον ο Πετρόμπεης με ημερομηνία 23 Μαρτίου, με την οποία ανακοινώνεται διεθνώς ή Κήρυξη της Επανάστασης.

Ο πρώτος Πρωθυπουργός του ελεύθερου Ελληνικού Κράτους και Ιστοριογράφος Σπυρίδων Τρικούπης, στη Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως τ. Α΄, σελ. 369. Γράφει: «Ψευδής είναι η εν Ελλάδι επικρατούσα ιδέα, ότι εν τη Μονή της Αγίας Λαύρας ανυψώθη κατά πρώτον η σημαία της Ελληνικής Επαναστάσεως».

Την επόμενη ημέρα 24 Μαρτίου, οι δυνάμεις των εξεγερμένων Ελλήνων, με τους ηγέτες τους, συγκεντρώνονται στο χείλος του ποταμού Νέδοντα, με τους Ιερείς να κρατούν στα χέρια τους το Ιερό ευαγγέλιο και τις Άγιες εικόνες από παρόχθιο του Νέδοντα Ιερό Ναό² , όπου τελείται δοξολογία, προεξάρχοντος του Αρχιμανδρίτη Γρηγόριου Δικαίου και ευλογείται η επαναστατική σημαία.

Στη συνέχεια, έγινε σύσκεψη των οπλαρχηγών κατά την οποία συζητήθηκαν μεταξύ άλλων οι επόμενες επαναστατικές ενέργειες. Ο Κολοκοτρώνης πρότεινε να προχωρήσουν όλοι μαζί προς το εσωτερικό της Πελοποννήσου, με σκοπό να προλάβουν την περαιτέρω ενίσχυση της Τριπολιτσάς, η οποία έπρεπε να είναι ο βασικός στόχος των επαναστατών. Αντίθετα, οι Μεσσήνιοι και ο Πετρόμπεης ήθελαν να πολιορκηθούν τα Μεσσηνιακά κάστρα των επαρχιών Μεθώνης και Κορώνης, τα οποία αποτελούσαν κίνδυνο για τους Έλληνες των περιοχών αυτών. Τελικά αποφασίστηκε ο Πετρόμπεης με τους πιο ηλικιωμένους προκρίτους να μείνουν στην Καλαμάτα για να συντονίζουν τις επιχειρήσεις και τον ανεφοδιασμό των αγωνιστών. Ο Κολοκοτρώνης, ο Νικηταράς, ο Γιατράκος και ο Κρεββατάς να κινηθούν προς το εσωτερικό της Πελοποννήσου. Οι υπόλοιποι επαναστάτες οπλαρχηγοί Παπαφλέσσας, Αναγνωσταράς κλπ. να πολιορκήσουν τα Μεσσηνιακά κάστρα.

Οι Πισινοχωρίτες αγωνιστές μετά την απελευθέρωση της Καλαμάτας, εντάσσονται στις δυνάμεις διαφόρων μεγάλων οπλαρχηγών, ανάλογα με την επιρροή που ασκούσαν στους γόνους των μεγάλων οικογενειών οι οπλαρχηγοί αυτοί. Ορισμένες ολιγομελής ομάδες εντάχθηκαν σε άλλους μικρότερους Οπλαρχηγούς. Τα βασικά τμήματα ήταν τρία και κινήθηκαν προς διάφορες κατευθύνσεις ως ακολούθως.

Το πρώτο τμήμα κινήθηκε προς τα Πισινά Χωριά και κατευθύνθηκε στο Μυστρά. Όταν φθάνουν στο Μυστρά εντάσσονται στο Σώμα των Μυστριωτών, υπό τις διαταγές των Παναγιώτη Γιατράκου και Παναγιώτη Κρεββατά, (Στρατιωτικός Διοικητής και Πολιτάρχης αντίστοιχα), της Επαρχίας Μυστρά, στην οποία ανήκαν τα Πισινά Χωριά και κατευθύνονται προς την Τριπολιτσά.

Το δεύτερο τμήμα εντάχτηκε στις δυνάμεις του Νικηταρά, πέρασε από τα Πισινά Χωριά, τα Σαμπάζικα και κατευθύνθηκε προς το Λεοντάρι.

Ενώ το τρίτο τμήμα ακολούθησε τους Αντώνη, Ηλία και Γιάννη Μαυρομιχάλη, τον Παπαφλέσσα και τον Αναγνωσταρά, οι οποίοι κατευθύνθηκαν προς τα Μεσσηνιακά φρούρια.

Αναλυτική περιγραφή των γεγονότων που προηγήθηκαν, αλλά και αυτών που ακολούθησαν κατά την απελευθέρωση των Καλαμών, με μικροδιαφορές, μας δίνουν έγγραφα της εποχής εκείνης από τους: Φώτιο Χρυσανθόπουλο ή Φωτάκο (Υπασπιστή του Θ. Κολοκοτρώνη), στο βιβλίο ο Βίος του Παπαφλέσσα², σελ. 29 μέχρι 33 και Αμβρόσιο Φραντζή, στην Ιστορία της Αναγεννηθείσης Ελλάδος³, σελ. 327 μέχρι 337.

Κρίσεις & Σχόλια.

Μελετώντας τα κείμενα διαφόρων Απομνημονευτών και Ιστοριογράφων, παρατηρούμε ότι υπάρχει απόκλιση μεταξύ τους, σχετικά με τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν πριν και αμέσως μετά την απελευθέρωσης της Καλαμάτας. Στη συνέχεια θα καταβληθεί προσπάθεια ανάλυσης και εξαγωγής προσωπικών απόψεων και συμπερασμάτων.

α. Για τα μπαρουτόβολα τα οποία είχαν στείλει στο Γρηγόριο Δικαίο, οι Έλληνες της Σμύρνης και έφθασαν στη Μάνη στα μέσα Μαρτίου, παρατηρείται διαφωνία, αν η εκφόρτωση έγινε στην Καρδαμύλη ή στον Αλμυρό, αν τα παρέλαβε ο Νικήτας Σταματελόπουλος ή ο Νικήτας Δικαίος (Φλέσσας) και αν μεταφέρθηκαν στη Μονή Μαρδατσίου της Μεγάλης Αναστάσοβας ή στη μονή του Προφήτη Ηλία της Καλαμάτας.

Το πιο πιθανό είναι να προοριζόταν για την Καρδαμύλη όπως αναφέρουν ο Αμ. Φραντζής και ο Ι. Φιλήμων αλλά τελικά, μάλλον με εντολή του Παπαφλέσσα, το πλοίο προσορμίστηκε στο Αλμυρό όπως αναφέρει ο Φωτάκος και οι τοπικές παραδόσεις στα Πισινά Χωριά. Η άποψη αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι η Καρδαμύλη είναι μακριά και ο χρόνος από τις 18 μέχρι τις 22 Μαρτίου είναι πολύ μικρός, για να διαδραματιστούν όλα αυτά τα γεγονότα που αναφέρουν οι απομνημονευτές ότι διαδραματίστηκαν.

Όσο για το ποιοί και πού μεταφέρθηκαν τα μπαρουτόβολα, θεωρώ ότι ο Παπαφλέσσας ανέθεσε την παραλαβή και μεταφορά, στον αδελφό του Νικήτα και στο Νικηταρά οι οποίοι μετέφεραν όσα ήταν για άμεση χρήση στον Προφήτη Ηλία και τα υπόλοιπα στο Μαρδάτσι⁴ για λόγους τακτικής και ασφάλειας.

Αξίζει να σημειωθεί, ότι στην Ι. Μ. Μαρδατσίου, είχαν μονάσει Ηγούμενοι και Μοναχοί οι οποίοι ήσαν άριστοι πρακτικοί γιατροί. Σύμφωνα με την παράδοση, ένας Ηγούμενος είχε γιατρέψει την κόρη του Σουλτάνου. Ο Σουλτάνος για να ευχαριστήσει τον Ηγούμενο του έδωσε φιρμάνι με το οποίο απαγορευόταν να πλησιάσουν Τούρκοι στο Μοναστήρι και τα γύρω από αυτό κτήματα. Αποτέλεσμα του προνομίου αυτού ήταν η κλεφτουριά να βρίσκει πολλές φορές εκεί ασφαλές καταφύγιο. Για το λόγο αυτό, επιλέχτηκε το εν λόγω Μοναστήρι σαν χώρος προσωρινής αποθήκευσης μέρους από τα μπαρουτόβολα που έστειλαν οι φιλικοί.

β. Σχετικά με την Προκήρυξη¹, αν σταθούμε στην πρώτη παράγραφο, καθώς και στην ημερομηνία υπογραφής παρατηρούμε ότι. Η Προκήρυξη στέλνεται εκ μέρους του Αρχιστρατήγου των Σπαρτιατικών Στρατευμάτων Πέτρου Μαυρομιχάλη και εκ μέρους της Μεσσηνιακής Συγκλήτου, με ημερομηνία υπογραφής από τον Μαυρομιχάλη 23 Μαρτίου. Για να υπάρχουν αυτά τα στοιχεία στην Προκήρυξη, συμπεραίνουμε, ότι δεν είναι δυνατόν να αποφασίστηκε εκείνη την ημέρα, η ονομασία Σπαρτιατικά Στρατεύματα και να συστήθηκε η Μεσσηνιακή Σύγκλητος. Δεν είναι δυνατόν όλα αυτά να αποφασίζονται και υλοποιούνται σε μια ημέρα και μάλιστα ημέρα αναταραχής.

Οπότε είναι πολύ πιθανό, να είχε αποφασιστεί από καιρό η απελευθέρωση της Καλαμάτας με συγκεκριμένο σχέδιο, εμπνευστής του οποίου ήταν ο Αρχιμανδρίτης Γρηγόριος Δικαίος. Από καιρό επίσης θα πρέπει να είχε αποφασιστεί και το πνεύμα της Προκήρυξης, αν όχι το πλήρες κείμενο, πράγμα το οποίο αποτελεί το μεγαλύτερο ιστορικό γεγονός των ημερών εκείνων για το νεώτερο Ελληνισμό.

γ. Σχετικά με την δοξολογία και το Ντοκουμέντο του Παπαπολυζώη Κουτουμάνου, οι γραπτές μαρτυρίες της εποχής δεν αναφέρουν από ποιο ναό παραλήφτηκε το Ιερό ευαγγέλιο και οι Άγιες εικόνες προκειμένου να γίνει η δοξολογία στο χείλος του ποταμού Νέδοντα. Σε δευτερογενείς πηγές επικράτησε η άποψη ότι η δοξολογία έγινε στον Ναό των Αγίων Αποστόλων, επειδή στην εποχή τους, ήταν ο μόνος σωζόμενος ναός στην περιοχή αλλά και με βάση ένα έγγραφο (ψευτοντοκουμέντο) του Παπαπολυζώη Κουτουμάνου.

Έχει καταστεί σαφές από όλους τους Ιστοριοδίφες και μελετητές της Ιστορίας, καθώς και από τον συγγραφέα του παρόντος, ότι το παρουσιαζόμενο από το 1948 χειρόγραφο του Παπαπολυζώη Κουτουμάνου, εκ μέρους του Συλλόγου προς Διάδοσιν των Γραμμάτων Καλαμάτας είναι πλαστό. Πιθανός συντάκτης εκτιμάται πως είναι ο Γιάννης Π. Αναπλιώτης Ιστοριοδίφης – Δημοσιογράφος, με συνεργό τον Αναστάσιο Τζ. Κουτουμάνο (Γίγας) από τη Σίτσοβα, πρόεδρο του Συλλόγου προς Διάδοσιν των Γραμμάτων Καλαμάτας. Σκοπός του εγγράφου αυτού ήταν, να βοηθήσει στην προσπάθεια που καταβαλλόταν τότε, να οριστεί η 23 Μαρτίου ημέρα της απελευθέρωσης της Καλαμάτας, ως Εθνική Εορτή. Στο χειρόγραφο αυτό, οι κατασκευαστές του ιστορικού ψέματος, αναφέρουν μεταξύ άλλων ότι, η δοξολογία έγινε στον Ι. Ναό των Αγίων Αποστόλων (βλ. τ. Γ΄, μέρος I΄ κεφ. Κουτουμάνος Πολυζώης σελ. 154).

Το 1984 ο Ιστοριοδίφης Νίκος Ζερβής, επικαλούμενος μεταξύ άλλων ομιλία του δασκάλου Αδαμάντιου Ιωαννίδη το έτος 1865, απέδειξε ότι η δοξολογία για την απελευθέρωση της Καλαμάτας δεν ξεκίνησε από το Παρεκκλήσι των Αγίων Αποστόλων, αλλά από τον Ενοριακό Ι. Ν. του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, μετά την τέλεση της θείας Λειτουργίας. Διευκρινίζεται ότι ο εν λόγω Ναός ήταν αρχικά βυζαντινός ο οποίος καταστράφηκε στα Ορλοφικά το 1770 και ανοικοδομήθηκε πριν από την Επανάσταση του 1821. Στη συνέχεια καταστράφηκε από τον Ιμπραήμ το 1825 και ανοικοδομήθηκε εκ νέου το 1865 (Νίκου Ζερβή: Που έγινε η πρώτη δοξολογία στην Καλαμάτα στις 23 Μαρτίου 1821. Ανάτυπο από τα Πρακτικά Β΄ Τοπικού Συνεδρίου Μεσσηνιακών Σπουδών 27 – 29 Νοεμβρίου 1984).

δ. Αξίζει να σημειωθεί ότι, η επέτειος της 23^ης Μαρτίου από το 1822 έως το 1946 περιέπεσε στην λήθη, αφού μέχρι τότε δεν έχουμε καμιά γραπτή αναφορά, σε αντίθεση με την 25^η Μαρτίου για την οποία υπάρχουν πάρα πολλές σε εφημερίδες και περιοδικά.

Το 1946 ο Μητροπολίτης Μεσσηνίας Χρυσόστομος Δασκαλάκης, όρισε επιτροπή με πρόεδρο το δημοσιογράφο Γιάννη Αναπλιώτη, με σκοπό την εκδήλωση των απαιτουμένων ενεργειών προκειμένου η 23^η Μαρτίου, να αναγνωρισθεί επίσημα ως εθνική εορτή από την Κυβέρνηση. Επειδή οι προσπάθειες της επιτροπής που είχε ορίσει ο Μητροπολίτης Μεσσηνίας καθυστερούσαν και δεν προχωρούσαν, το 1947 ξεκίνησε ανεπίσημα ο εορτασμός της επετείου με πρωτοβουλία του Συλλόγου προς Διάδοσιν των Γραμμάτων Καλαμάτας (Διδαχή 15 Απριλίου 1947).

Λίγες ημέρες αργότερα ο Μητροπολίτης, αναχώρησε από την Καλαμάτα για την Αθήνα, προκειμένου να παρέμβει ο ίδιος προς τους Κυβερνόντες για την επίλυση του θέματος. Όταν έφτασε στην Αθήνα ο φωτισμένος και δυναμικός Ιεράρχης, αναστάτωσε τους πάντες και τα πάντα, καταφέρνοντας να εξασφαλίσει την επίσημη αναγνώριση.

Στις 17 Απριλίου 1947 υπεγράφη από τον τότε Βασιλιά Παύλο και τον τότε υπουργό Εσωτερικών Γεώργιο Παπανδρέου το πιο κάτω Βασιλικό Διάταγμα, που δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ / Α 72 / 19 Απριλίου 1947:

«Επιθυμούντες όπως, η επέτειος της 23^ης Μαρτίου 1821 καθ’ ην η πόλις των Καλαμών, απετίναξε πρώτη τον Τουρκικόν ζυγόν, εορτάζηται ως εμπρέπει εις το ιστορικόν τούτο γεγονός, προτάσσει του Ημετέρου επί των Εσωτερικών Υπουργού, απεφασίσαμεν και διατάσσομεν:

1). Την 23 Μαρτίου θα εορτάζεται, ως τοπική εορτή, η επέτειος της απελευθερώσεως της πόλεως των Καλαμών.

2). Κατά ταύτην θα τελείται εις τον εν Καλάμαις διασωζόμενον ιστορικόν Φραγκοβυζαντινόν Ναόν των Αγίων Αποστόλων δοξολογία εις ανάμνησιν της ιστορικής ημέρας και επιμνημόσυνος δέησις υπέρ των ηρώων της Ελευθερίας.

Εις τον επί των Εσωτερικών Υπουργόν ανατίθεμεν την δημοσίευσιν και εκτέλεσιν του παρόντος».

Από το 1948 και μετά ξεκινάει πλέον επίσημα ο εορτασμός της επετείου με δοξολογία στο Ναό των Αγίων Αποστόλων και κατάθεση στεφάνων στην προτομή του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη.

Στις 23 Μαρτίου 1952 τελείται με λαμπρότητα η Δοξολογία στον Ι. Ναό των Αγίων Αποστόλων παρουσία του Βασιλιά Παύλου, της Βασίλισσας Φρειδερίκης και του Διαδόχου Κωνσταντίνου.

Μετά την κατάθεση στεφάνων και το τρισάγιο πραγματοποιείται, για πρώτη φορά η αναπαράσταση απελευθέρωσης της πόλης από μαθητές των Γυμνασίων ντυμένους με στολές της εποχής του 1821 (Διδαχή Ιούνιος 1952).

Από τότε οι εκδηλώσεις για την επέτειο της 23^ης Μαρτίου έχουν εδραιωθεί και συνεχίζονται μέχρι σήμερα. Με τη διαφορά, ότι με την πάροδο του χρόνου κατασκευάστηκε ειδικό μνημείο που γίνεται η κατάθεση στεφάνων και οι υποδυόμενοι τους οπλαρχηγούς μαθητές αντικατεστάθησαν αρχικά από στρατιώτες και στη συνέχεια από ερασιτέχνες ηθοποιούς.

Επισημαίνεται ότι η 23^η Μαρτίου παρέμεινε ως ημέρα αργίας και τοπικής εορτής στην Καλαμάτα μέχρι το 1981. Από το έτος 1982 μέχρι σήμερα, ως ημέρα αργίας και τοπικής εορτής, καθιερώθηκε η 2^α Φεβρουαρίου, ημέρα εορτασμού της Πολιούχου Καλαμάτας ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ. Ο λόγος που επέβαλε την αλλαγή αυτή από την Ελληνική Πολιτεία είναι, ότι στις 2 Φεβρουαρίου του έτους 1981 κατά την διάρκεια προγραμματισμένης εκπαιδευτικής πτήσης στο στρατιωτικό αεροδρόμιο της Καλαμάτας, συνέβη αεροπορικό ατύχημα, το οποίο είχε ως αποτέλεσμα την πτώση και ολοσχερή καταστροφή αεροσκάφους Τ2-Ε της 362 Μοίρας. Σημειώνεται ότι οι πιλότοι εγκατέλειψαν έγκαιρα το αεροσκάφος και διασώθηκαν κάνοντας χρήση των αλεξιπτώτων. Σε σχετικό έγγραφο της εποχής μεταξύ άλλων αναφέρεται:

«Κατά τη διάρκεια περιδινήσεων παρουσιάστηκε πτώση ισχύος στον αριστερό κινητήρα. Ο Κυβερνήτης αποφάσισε Π/ Γ (προσγείωση) και στο σκέλος των 180^ο παρουσιάσθηκε πτώση ισχύος και του δεξιού κινητήρα, οπότε οι χειριστές εγκατέλειψαν επιτυχώς το Α/Φ (Αεροσκάφος)».

Παρατηρήσεις:

Πηγή:

Ηλία Λαζάρου Σμηνάρχου (ΤΥΕ) ε.α. Όπισθεν του Μυστρά // Ιστορικά τόμος Α΄ έκδοση Δ΄, Ιανουάριος 2019, σελ. 40 έως 53.